Alacaklı, para alacağına ilişkin bir mahkeme kararı elde etmiş ve borçlunun belirli bir bankada para tuttuğuna dair bilgiye sahip olabilir. Bu durumda açık bir uygulama sorunu ortaya çıkar: borçlu, hesap üzerinde herhangi bir kısıtlama doğmadan önce yaklaşan icra işleminden haberdar edilirse, para işlem etkili hale gelmeden önce hesaptan çıkarılabilir.
İngiltere ve Galler’de bu risk, third party debt order — üçüncü kişideki alacağa yönelik tahsil emri mekanizmasıyla ele alınır. Başvuru ilk aşamada borçluya önceden bildirim yapılmadan incelenebilir. Mahkeme geçici bir emir verirse, bu emir bankaya tebliğ edildiği anda banka açısından bağlayıcı hale gelir. Borçlu ise belgeleri daha sonra alır.
Bu durum, paranın borçlunun itiraz etme imkânı olmadan hemen alacaklıya ödendiği anlamına gelmez. İlk aşamada amaç, ilgili paranın korunmasıdır. Nihai ödemenin yapılıp yapılmayacağına mahkeme daha sonra karar verir.
Başvuru borçluya önceden bildirim yapılmadan incelenebilir
Üçüncü kişideki alacağa yönelik tahsil emri, alacaklının para alacağına ilişkin icra edilebilir bir karar veya başka bir icra edilebilir hüküm elde etmesinden sonra kullanılabilen bir icra aracıdır.
Başvuru, borçluya önceden bildirim yapılmadan sunulabilir ve ilk aşamada hâkim tarafından duruşma yapılmaksızın incelenir. Başvuru için N349 formu kullanılır. Başvuruda mahkeme kararı, henüz ödenmemiş tutar ve borçluya para borçlu olduğu veya borçluya ait parayı tuttuğu düşünülen üçüncü kişi belirtilir.
Üçüncü kişi bir banka veya yapı tasarruf kurumu ise, alacaklının hesabın tüm ayrıntılarını bilmesi şart değildir. Ancak bu mekanizma, borçlunun hangi bankada hesabı olduğunu bulmak amacıyla farklı bankalara varsayıma dayalı başvurular yapmak için kullanılamaz. Belirli bir finans kuruluşunun borçluyla gerçek bir mali ilişkisinin bulunduğunu düşündürecek yeterli dayanak olmalıdır.
Dolayısıyla bu yöntem, daha önce belirlenmiş bir para kaynağına yöneliktir; borçlunun banka varlıklarını genel olarak araştırmaya yarayan bir araç değildir.
Kısıtlama emrin bankaya tebliğiyle başlar
Mahkeme başvuruyu yeterli görürse geçici emir verir, üçüncü kişinin koruması gereken tutarı belirler ve emrin kesin hale gelip gelmeyeceğine karar verilecek daha sonraki bir duruşma tarihi tespit eder.
Burada belirleyici an tebliğdir.
Geçici emir bankaya tebliğ edildiği anda banka bakımından bağlayıcı hale gelir. Duruşmaya kadar banka, borçluya karşı olan yükümlülüğünü emirde korunan tutarın altına düşürecek ödemeler yapmamalıdır.
Banka hesabı açısından bunun doğrudan pratik sonucu vardır: hesap üzerindeki sınırlama, borçluya başvuru belgelerinin tebliğ edilmesinden önce etkili hale gelir.
Zamanlama başka bir nedenle de önemlidir. Daha sonra hesaba yatırılacak her tutarın otomatik olarak aynı emir kapsamına gireceği varsayılmamalıdır. Bu nedenle alacaklı yalnızca paranın hangi bankada bulunduğunu değil, emrin bankaya ne zaman tebliğ edileceğini de değerlendirmelidir.
Neden önce bankaya tebliğ yapılır?
Belgelerin tebliğ sırası usul kurallarıyla açıkça düzenlenmiştir.
Geçici emir ve ilgili belgeler, üçüncü kişiye duruşmadan en az 21 gün önce tebliğ edilmelidir. Borçluya ise belgeler üçüncü kişiye yapılan tebliğden en erken yedi gün sonra gönderilebilir ve aynı zamanda duruşmadan en az yedi gün önce borçluya ulaşmış olmalıdır.
Pratik sonuç nettir: borçlu belgeleri aldığı sırada banka zaten geçici emirle bağlıdır.
Bu sıra, ilk aşamadaki koruyucu etkinin kaybolmasını önler; ancak paranın kesin olarak alacaklıya ödeneceği sonucunu doğurmaz. Borçlu, kesin emir verilmeden önce itirazlarını ileri sürme hakkını korur.
Bu özellik, söz konusu yöntemi doğrudan borçlu üzerinde baskı kurmaya dayanan bazı diğer icra yollarından ayırır.
Banka emri aldıktan sonra ne yapmalıdır?
Geçici emir kendisine tebliğ edilen banka veya yapı tasarruf kurumu, borçluya ait ilgili hesapların bulunup bulunmadığını araştırmalı ve usul kurallarında öngörülen bilgileri belirlenen süre içinde mahkemeye ve alacaklıya bildirmelidir.
Ancak bankanın hesap araştırma yükümlülüğü ayrı bir konudur. Alacaklı bakımından başvurudan önce daha önemli olan husus, borçlu ile belirli banka arasında yeterli bağlantı bulunduğunu gösterebilmektir.
Bu konuyu, hangi banka bilgilerinin gerekli olduğunu ve başvurunun neden yalnızca varsayımlara dayandırılamayacağını ele aldığımız “Bankadaki paraya haciz: alacaklının hangi bilgilere ihtiyacı var?” başlıklı yazıda daha ayrıntılı inceledik.
Geçici emir henüz alacaklıya ödeme anlamına gelmez
Geçici emir ile kesin emir farklı işlevlere sahiptir.
Geçici emir, üçüncü kişinin ilgili para üzerinde tasarruf etmesini sınırlar. Tek başına alacaklıya bu parayı alma hakkı vermez.
Mahkeme daha sonraki duruşmada emrin kesin hale getirilip getirilmeyeceğine karar verir. Ancak kesin emir verilirse üçüncü kişi, ilgili tutarı doğrudan alacaklıya ödemekle yükümlü tutulabilir; bu ödeme borcun tamamını veya karar altına alınmış alacağın ve uygun masrafların karşılanması için gereken kısmı kapsayabilir.
Bu nedenle usul iki farklı soruyu birbirinden ayırır:
Para şimdilik korunmalı mı?
ve
Bu para sonunda alacaklıya ödenmeli mi?
Bu ayrım, paranın mahkeme kararı verilene kadar korunmasına imkân tanırken borçlunun nihai ödeme öncesinde hukuken önemli itirazlarını ileri sürme hakkını da korur.
Borçlu ve banka kesin emre itiraz edebilir
Borçlu, kesin emrin verilmesine karşı çıkıyorsa itiraz gerekçelerini ve dayandığı delilleri yazılı olarak mahkemeye sunabilir. Aynı hak üçüncü kişiye de tanınmıştır.
Kural olarak bu belgeler mümkün olan en erken aşamada ve her hâlükârda duruşmadan en geç üç gün önce sunulmalı ve diğer taraflara tebliğ edilmelidir.
Usul ayrıca paranın başka bir kişiye ait olduğu veya üçüncü bir kişinin bu para üzerinde hak iddia ettiği durumları da dikkate alır. Mahkeme, geçici emir kapsamındaki paraya ilişkin başka bir hak iddiasından haberdar olursa ilgili kişiyi sürece dahil edebilir.
Olayın özelliklerine göre mahkeme kesin emir verebilir, geçici emri kaldırarak başvuruyu reddedebilir, paranın kime ait olduğuna ilişkin uyuşmazlığı karara bağlayabilir veya ihtilaflı konunun ayrı bir yargılamada incelenmesine karar verebilir.
Bu husus, özellikle paranın mülkiyeti, bankanın mahsup hakkı veya aynı para üzerinde ileri sürülen diğer haklar söz konusu olduğunda önem kazanır.
Gerçek kişi borçlu zorunlu giderler için ödeme izni isteyebilir
Borçlu bir gerçek kişi ise ek bir koruma mekanizması vardır.
Hesaptaki kısıtlama, borçlunun veya ailesinin olağan yaşam giderlerini karşılamasını engelliyorsa borçlu, ilgili hesaptan belirli ödemelerin yapılmasına izin verilmesi için mahkemeye başvurabilir.
Bu ödemelerin neden gerekli olduğu uygun delillerle gösterilmelidir. Mahkeme olayın özelliklerine göre bir veya birden fazla ödeme yapılmasına izin verebilir.
Bu koruma alacaklının icra hakkını ortadan kaldırmaz. Amacı daha sınırlıdır: yargılama devam ederken borçlunun temel günlük giderlerini karşılayamaz hale gelmesini önlemek.
Yanlış bankanın seçilmesi işlemi etkisiz hale getirebilir
Tebliğ sırasının doğru olması mekanizmayı etkili kılabilir, ancak zayıf veya dayanaksız bir başvuruyu güçlü hale getirmez.
Alacaklının, belirtilen üçüncü kişinin borçluya ait para tuttuğunu veya borçluya para borçlu olduğunu düşündürecek yeterli dayanağı bulunmalıdır. Ayrıca bankanın olası hakları, paranın mülkiyetine ilişkin uyuşmazlıklar ve tahsilatın ekonomik değerini azaltabilecek diğer hususlar önceden değerlendirilmelidir.
Alacaklı borçlunun malvarlığının nerede olduğunu henüz bilmiyorsa önce bilgi edinmeye yönelik başka bir mekanizma gerekebilir. Örneğin borçlunun bir şirket olması halinde Medeni Usul Kurallarının 71. Bölümü, şirket yetkilisinin şirket varlıkları hakkında bilgi vermeye zorlanmasına imkân tanır.
Bu nedenle pratikte izlenecek sıra çoğu zaman şöyledir: önce varlık veya ilgili üçüncü kişi belirlenir, ardından tam olarak o para kaynağına ulaşmaya uygun icra aracı seçilir.
Tebliğ sırası neden uygulamada önemlidir?
Bu prosedürün ayırt edici özelliği borçlunun hiç bilgilendirilmemesi değildir. Asıl önemli olan, borçlunun belgeleri geçici emir üçüncü kişi açısından zaten bağlayıcı hale geldikten sonra almasıdır.
Borçlunun parasının belirli bir bankada veya başka bir üçüncü kişide bulunduğunu tespit eden alacaklı açısından bu sıra, ilgili varlığın mahkemenin nihai kararına kadar korunmasını sağlayabilir.
Buna karşılık borçlu, üçüncü kişi ve para üzerinde hak iddia eden diğer kişiler, mahkeme paranın alacaklıya ödenmesine karar vermeden önce itirazlarını sunma hakkını korur.
Üçüncü kişideki alacağa yönelik tahsil emri, mahkeme kararının icrası için kullanılabilecek yöntemlerden yalnızca biridir. Uygun yol; borçlunun malvarlığı yapısına, mevcut delillere ve tahsilatın ekonomik anlamına göre belirlenmelidir. Diğer tahsil ve icra seçeneklerine ilişkin genel çerçeve “Birleşik Krallık’ta alacak tahsilatı” rehberinde açıklanmaktadır.
