Windykacja w Rosji

Proces windykacji w Rosji odbywa się w drodze negocjacji z dłużnikiem. Jeżeli negocjacje nie doprowadzą do konstruktywnego rozwiązania kwestii zadłużenia, wierzyciel powinien wszcząć formalne przedprocesowe rozstrzygnięcie sporu.

Procedura ta polega na sporządzeniu i wysłaniu do dłużnika pozwu o zapłatę długu. Reklamację wysyła się listem poleconym wraz z listą załączników. Jednocześnie Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej w uchwale plenum „W niektórych kwestiach przedprocesowego rozstrzygania sporów rozpatrywanych w postępowaniu cywilnym i arbitrażowym” nr 18 z dnia 22 czerwca 2021 r. potwierdził, że roszczenie może zostać przesłany na adres e-mail dłużnika, jeżeli taki sposób przesłania roszczenia przewidziany jest w umowie między stronami lub jeżeli strony korzystały wcześniej z tego sposobu korespondencji i komunikacji.

W sporach gospodarczych rozpoznawanych przez sądy rosyjskie dłużnik co do zasady ma 30 dni na rozpatrzenie wezwania, chyba że inny termin wynika z ustawy albo z umowy zawartej między stronami. Jeżeli obowiązkowy tryb przedprocesowego rozstrzygnięcia sporu ma zastosowanie, a wierzyciel nie może wykazać, że został on prawidłowo zachowany, może to stworzyć przeszkody procesowe dla dochodzenia roszczenia, w tym ryzyko, że sąd nie przejdzie do rozpoznania sprawy do czasu usunięcia braku albo pozostawi roszczenie bez rozpoznania w przypadkach przewidzianych przez prawo procesowe.

Zatem po upływie trzydziestodniowego terminu na rozpatrzenie wierzytelności wierzyciel ma prawo wystąpić do sądu z roszczeniem o windykację, jeżeli dłużnik nie spełnił wymogów roszczenia.

Przed skierowaniem sprawy do sądu wierzyciel powinien ocenić termin przedawnienia. Zgodnie z ogólną zasadą prawa cywilnego Federacji Rosyjskiej termin przedawnienia wynosi 3 lata, a w przypadku zobowiązań z określonym terminem płatności zwykle zaczyna biec po upływie tego terminu. Jednocześnie początek biegu terminu może zależeć od tego, kiedy wierzyciel dowiedział się albo powinien był dowiedzieć się o naruszeniu swojego prawa oraz o właściwym pozwanym. Upływ terminu przedawnienia nie pozbawia wierzyciela automatycznie prawa do wniesienia roszczenia do sądu, ponieważ sąd stosuje przedawnienie tylko wtedy, gdy dłużnik powoła się na nie przed wydaniem orzeczenia.

Ponadto należy wziąć pod uwagę, że bieg przedawnienia może zostać przerwany, jeżeli dłużnik dopuści się działań wskazujących na uznanie długu, np. częściowej spłaty długu. W związku z tym po takim działaniu okres trzyletni zacznie być liczony od nowa.

Windykacja sądowa należności prowadzona jest w formie postępowania upominawczego, postępowania uproszczonego oraz w formie zwykłego rozpoznania sprawy.

Sprawy w postępowaniu nakazowym rozpoznawane są w terminie 10 dni od dnia złożenia wniosku do sądu, bez wzywania stron i bez rozprawy. W rosyjskim postępowaniu gospodarczym ten rodzaj postępowania może być stosowany do udokumentowanych roszczeń pieniężnych wynikających z niewykonania albo nienależytego wykonania umowy, jeżeli wartość roszczenia nie przekracza 750 000 rubli. Efektem rozpatrzenia sprawy jest wydanie przez sąd nakazu sądowego dotyczącego windykacji długu, który sąd przesyła dłużnikowi.

Dłużnik ma 10 dni od dnia otrzymania nakazu sądowego na wniesienie sprzeciwu dotyczącego jego wykonania. Jeżeli sprzeciw zostanie wniesiony w przewidzianym terminie, sąd uchyla nakaz i wskazuje, że roszczenie może być następnie dochodzone w zwykłym trybie procesowym. Jeżeli sprzeciw nie zostanie wniesiony w terminie, nakaz sądowy uprawomocnia się i może następnie zostać zaskarżony do właściwego sądu kasacyjnego zgodnie z obowiązującymi przepisami proceduralnymi.

Zwyczajne rozpatrzenie sprawy odbywa się z wezwaniem stron i w terminie nie dłuższym niż sześć miesięcy od momentu złożenia pozwu w sądzie. W wyjątkowych przypadkach sąd może przedłużyć ten termin do dziewięciu miesięcy, jeśli uzna, że sprawa jest skomplikowana. W tej procedurze prawo przewiduje możliwość przeprowadzenia sądowego pojednania z udziałem sędziego w stanie spoczynku. Wynikiem takiego sądowego pojednania może być zawarcie ugody przez strony, częściowe lub całkowite odrzucenie/uznanie powództwa. Sądowe pojednanie jest interesujące, ponieważ pozwala uniknąć apelacji i kasacji, co z kolei oszczędza czas wierzyciela. W przypadku, gdy dłużnik naruszy zobowiązania osiągnięte w sądowym pojednaniu, wierzyciel ma prawo uzyskać w sądzie dokument wykonawczy i przedstawić go do przymusowego wykonania.

Postępowanie uproszczone odbywa się podobnie jak postępowanie zwyczajne, lecz bez wzywania stron i w terminie nie dłuższym niż dwa miesiące od dnia złożenia pozwu. W rosyjskim postępowaniu gospodarczym ten rodzaj postępowania ma zastosowanie do roszczeń przeciwko osobom prawnym, jeżeli wartość roszczenia nie przekracza 1 200 000 rubli, oraz do roszczeń przeciwko przedsiębiorcom indywidualnym, jeżeli wartość roszczenia nie przekracza 600 000 rubli.

Wynikiem rozpatrzenia sprawy przez sąd w postępowaniu uproszczonym albo zwyczajnym jest wydanie wyroku. Każda ze stron sprawy ma prawo złożyć apelację od wyroku sądu pierwszej instancji. Skarga apelacyjna jest składana w ciągu miesiąca od dnia wydania wyroku. Sąd apelacyjny co do zasady rozpoznaje skargę apelacyjną w terminie nieprzekraczającym trzech miesięcy od dnia wpływu skargi wraz z aktami sprawy do sądu apelacyjnego, z uwzględnieniem czasu na przygotowanie sprawy do rozpoznania i wydanie aktu sądowego. W sprawach szczególnie skomplikowanych albo z udziałem znacznej liczby uczestników termin ten może zostać przedłużony do sześciu miesięcy.

Po rozpatrzeniu apelacji, w przypadku uwzględnienia powództwa, wierzyciel ma prawo uzyskać dokument wykonawczy na podstawie postanowienia sądu apelacyjnego, aby złożyć go do służby egzekucyjnej, jednak dłużnik ma prawo do kasacji.

Skarga kasacyjna może być złożona w ciągu dwóch miesięcy od dnia wejścia w życie wyroku sądu. Ponadto, przepisy prawa przewidują możliwość złożenia przez dłużnika wniosku o zawieszenie wykonania wyroku, który wszedł w życie. Jednak dłużnik musi uzasadnić takie wnioski ważnymi argumentami lub zapewnić zabezpieczenie w wysokości kwestionowanej kwoty. Zabezpieczenie może być dokonane poprzez wpłatę kwestionowanej kwoty na depozyt sądu lub poprzez przedstawienie w sądzie gwarancji bankowej.

Termin rozpatrzenia skargi kasacyjnej wynosi dwa miesiące, ale w wyjątkowych przypadkach sąd może przedłużyć ten termin do sześciu miesięcy, jeśli uzna, że sprawa jest skomplikowana. W wyniku rozpatrzenia skargi sąd kasacyjny wydaje postanowienie, które wchodzi w życie w dniu jego wydania.

Jeżeli wierzyciel posiada już zagraniczne orzeczenie sądu albo zagraniczne orzeczenie arbitrażowe przeciwko dłużnikowi znajdującemu się w Rosji, zwykłe postępowanie egzekucyjne w Rosji zazwyczaj nie może zostać rozpoczęte od razu. Przed przymusowym wykonaniem może być wymagany odrębny etap uznania i wykonania takiego orzeczenia. Wnioski o uznanie i wykonanie zagranicznych orzeczeń sądowych oraz zagranicznych orzeczeń arbitrażowych są rozpoznawane przez sąd rosyjski według właściwych przepisów procesowych, w zależności od charakteru sporu i stron uczestniczących w sprawie. W sprawach cywilnych zagraniczne orzeczenia sądowe są uznawane i wykonywane w Rosji, jeżeli przewiduje to umowa międzynarodowa Federacji Rosyjskiej. Zagraniczne orzeczenia arbitrażowe są rozpatrywane odrębnie od zagranicznych orzeczeń sądowych i mogą podlegać wykonaniu zgodnie z właściwą umową międzynarodową oraz rosyjskimi przepisami procesowymi.

Po pomyślnym zakończeniu windykacji sądowej, jeżeli dłużnik nie chce dobrowolnie zastosować się do orzeczenia sądu, wierzyciel powinien otrzymać tytuł egzekucyjny i przekazać go do przymusowej egzekucji.

Najbardziej operacyjną opcją przymusowego ściągania długu, pod warunkiem, że na kontach dłużnika znajdują się środki, jest samodzielne inkasowanie rachunków bankowych dłużnika. Inkasowanie rachunków bankowych polega na przedstawieniu dokumentu wykonawczego w banku dłużnika. W ciągu 3-5 dni roboczych bank umorze pieniądze dłużnika na rzecz wierzyciela. Jeśli pobrana kwota nie pokrywa całego długu lub na kontach dłużnika nie ma żadnych środków, dokument wykonawczy zostanie umieszczony w trybie oczekiwania, do momentu wpływu środków na konto dłużnika.

Tryb windykacyjny jest ograniczony faktem, że oryginał tytułu egzekucyjnego wydawany jest w jednym egzemplarzu. W takim przypadku banki muszą jedynie przedstawić oryginał, dlatego jeśli dłużnik ma kilka rachunków w różnych bankach, wówczas tytuł egzekucyjny będzie musiał zostać złożony kolejno do każdego banku. Z tego powodu może powstać sytuacja, w której dokument wykonawczy zostanie złożony w banku, w którym na kontach nie ma środków, w związku z czym konieczne będzie odebranie dokumentu wykonawczego i złożenie go w innym banku dłużnika. Proces złożenia dokumentu w innym banku może zająć pewien czas, w którym dłużnik może przelać środki z drugiego banku do pierwszego, a w konsekwencji w drugim banku nie będzie już środków do pobrania. W ten sposób taki proces może być nieskończony.

Dlatego też, aby uniknąć takich sytuacji i zwiększyć szanse na przedstawienie tytułu egzekucyjnego właściwemu bankowi, wierzyciel powinien ustalić rachunki bankowe dłużnika przed wyborem banku do bezpośredniej egzekucji. Rosyjskie organy podatkowe mogą przekazać wierzycielowi informacje o rachunkach bankowych dłużnika, jeżeli wierzyciel złoży odpowiedni wniosek i potwierdzi swoje prawo do uzyskania takich informacji oryginałem albo należycie poświadczoną kopią ważnego tytułu egzekucyjnego. Pozwala to określić, do którego banku należy w pierwszej kolejności skierować tytuł egzekucyjny, i zmniejsza ryzyko utraty czasu w banku, w którym dłużnik nie posiada środków.

Jeżeli niezależna windykacja rachunków bankowych dłużnika nie przyniesie rezultatów, tytuł egzekucyjny należy przekazać do Federalnej Służby Komorniczej w celu wykonania. Wierzyciel może skorzystać z tej możliwości w terminie trzech lat od dnia wystawienia tytułu egzekucyjnego.

Aby przyspieszyć windykację już na tym etapie, komornik powinien złożyć wniosek o zajęcie majątku dłużnika i zastosować wobec dłużnika przewidziane prawem środki ograniczające. Jeżeli poczynimy porównanie porównawcze z samodzielną windykacją rachunków bankowych dłużnika, to warto zauważyć, że na tym etapie komornik zajmie jednocześnie wszystkie rachunki bankowe dłużnika.

Jeżeli na rachunkach dłużnika znajdują się środki, zostaną one umorzone na rzecz wierzyciela. Jeżeli środków nie ma lub są one niewystarczające, zaspokojenie roszczeń wierzyciela komornik może realizować w drodze innych czynności egzekucyjnych, do których zaliczają się: zajęcie majątku dłużnika i jego późniejsza sprzedaż, przejęcie majątku dłużnika, który posiada osób trzecich, przejęcie długu lub praw majątkowych dłużnika.

Prawo przewiduje dwumiesięczny okres na dokonanie czynności egzekucyjnych i zastosowanie środków przymusowego wykonania po wszczęciu postępowania egzekucyjnego. Tego okresu nie należy rozumieć jako gwarantowanego terminu faktycznego odzyskania długu. W praktyce, ze względu na obciążenie pracą komorników, konieczność poszukiwania majątku, sprzeciwy dłużnika oraz inne czynności procesowe, egzekucja może trwać od sześciu do dwunastu miesięcy albo dłużej.

Jeżeli komornik stwierdzi, że dłużnik nie posiada na rachunkach środków ani innego majątku, który mógłby zostać przejęty, wówczas tytuł egzekucyjny zostanie zwrócony wierzycielowi. W takim przypadku wierzyciel ma prawo złożyć go ponownie nie wcześniej niż po upływie sześciu miesięcy. Należy wziąć pod uwagę, że w przypadku zwrotu tytułu egzekucyjnego bieg trzyletniego terminu na jego przedstawienie zostaje przerwany.

Jeżeli egzekucja przymusowa przeciwko dłużnikowi nie prowadzi do odzyskania należności, zasadne może być zbadanie, czy istnieją ustawowe podstawy do pociągnięcia osoby kontrolującej dłużnika do odpowiedzialności subsydiarnej. Taka odpowiedzialność nie powstaje automatycznie. W zależności od okoliczności może ona powstać, gdy działania lub zaniechania osoby kontrolującej spowodowały lub w istotny sposób przyczyniły się do niemożności zaspokojenia wierzycieli przez dłużnika albo gdy osoba zobowiązana do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika nie uczyniła tego w terminie wymaganym przez prawo. W konkretnej sprawie należy wykazać podstawy i zakres odpowiedzialności oraz związek przyczynowy.

Tryb postępowania zależy od statusu dłużnika i podstawy roszczenia. Roszczenie o odpowiedzialność subsydiarną może zostać zgłoszone w ramach postępowania upadłościowego, a w przypadkach przewidzianych przez prawo upadłościowe także po zakończeniu upadłości lub po umorzeniu postępowania z powodu braku środków na pokrycie jego kosztów. Jeżeli spółka z ograniczoną odpowiedzialnością została już wykreślona z Jednolitego Państwowego Rejestru Osób Prawnych, jej byli kontrolujący mogą również ponosić odpowiedzialność, jeżeli niewykonanie zobowiązań przez spółkę było skutkiem ich nieuczciwego lub nierozsądnego działania. Samo wykreślenie spółki z rejestru nie stanowi podstawy takiej odpowiedzialności.

Wszczęcie, a następnie zakończenie postępowania upadłościowego nie jest zatem obowiązkowym etapem wstępnym w każdej sprawie. Dostępna procedura oraz czas potrzebny do jej przeprowadzenia zależą od statusu prawnego dłużnika, dowodów dotyczących osób kontrolujących, istnienia postępowania upadłościowego oraz podstawy prawnej dochodzonej odpowiedzialności.

Oprócz cywilnych środków egzekucyjnych prawo rosyjskie może przewidywać konsekwencje karne, jeżeli prawomocny akt sądowy jest umyślnie niewykonywany lub jego wykonanie jest celowo utrudniane. Artykuł 315 Kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej znajduje zastosowanie, jeżeli zachowanie osoby odpowiedzialnej spełnia ustawowe znamiona przestępstwa. To, która część artykułu 315 ma zastosowanie, zależy od statusu tej osoby oraz okoliczności, w których akt sądowy pozostał niewykonany.

Przy ocenie istnienia takich podstaw należy analizować całokształt okoliczności postępowania egzekucyjnego. Konieczne jest ustalenie, jaki obowiązek został nałożony przez akt sądowy, kto odpowiadał za jego wykonanie, czy wykonanie było obiektywnie możliwe oraz jakie działania lub zaniechania miały miejsce po uzyskaniu przez orzeczenie wykonalności. Okoliczności formalne, takie jak nieobecność dyrektora lub innej osoby kontrolującej pod adresem siedziby spółki, brak zidentyfikowanego majątku albo zakończenie egzekucji bez odzyskania należności, same w sobie nie przesądzają o odpowiedzialności karnej. Decydujące znaczenie ma to, czy zachowanie stanowiło uporczywe niewykonywanie aktu sądowego lub celowe utrudnianie jego wykonania.

Jeżeli wymagane znamiona zostaną wykazane, sprawa może prowadzić do odrębnych konsekwencji karnych równolegle z cywilnym postępowaniem egzekucyjnym. Odpowiedzialność taka zależy od konkretnego zachowania osoby odpowiedzialnej i powinna być oceniana indywidualnie na podstawie okoliczności danej sprawy, a nie wynikać automatycznie z samego faktu niewykonania orzeczenia przez dłużnika.

Jeśli masz pytania lub potrzebujesz wsparcia w zakresie windykacji na terenie Federacji Rosyjskiej, nasza firma może pomóc w analizie dokumentów, wyborze właściwej strategii przedprocesowej, sądowej albo egzekucyjnej, ocenie majątku dłużnika oraz prowadzeniu sprawy na każdym prawnie dostępnym etapie. Skontaktuj się z nami, aby omówić sprawę i otrzymać praktyczne rekomendacje uwzględniające status dłużnika, dostępne dowody oraz właściwą rosyjską procedurę.