Windykacja w Niemczech

Postępowanie windykacyjne w Niemczech rozpoczyna się od oceny wypłacalności dłużnika, jego dziedziny działalności, historii przedsiębiorstwa, dostępności dokumentów potwierdzających dług, bieżących spraw sądowych i postępowań egzekucyjnych, a także możliwości kwestionując dług. Ocena ta określa strategię, która będzie stosowana w imieniu klienta podczas procesu windykacyjnego.

Jeżeli wobec dłużnika nie toczą się żadne sprawy sądowe ani zaległe orzeczenia sądowe dotyczące windykacji, a jest on aktywny, wówczas wskazane jest skorzystanie z etapu windykacji przedprocesowej.

Etap ten polega na intensywnych negocjacjach z dłużnikiem w celu osiągnięcia porozumienia w sprawie spłaty roszczeń wierzyciela lub innych możliwości ugody (np. zwrot towaru, cesja długu na osobę trzecią, wzajemna wymiana usług lub towarów). 

Komunikacja z dłużnikiem rozpoczyna się po wysłaniu możliwego do udokumentowania wezwania do zapłaty pocztą, pocztą elektroniczną albo innym odpowiednim kanałem. Na tym etapie celem nie jest wywieranie formalnej presji, lecz prowadzenie zgodnej z prawem komunikacji polubownej, w której jasno wyjaśnia się wysokość długu, termin wymagalności, dostępne dowody oraz możliwe konsekwencje braku zapłaty. Główne zadanie polega na dotarciu do osób podejmujących decyzje i znalezieniu realnego rozwiązania, takiego jak zapłata, płatność ratalna, zwrot towaru, cesja wierzytelności albo ugoda.

Średni okres odbioru przedprocesowego wynosi do 60 dni (z wyjątkiem przypadków, w których uzgodniono ratalny plan spłaty zadłużenia). Jeżeli realizacja tego etapu nie przyniosła oczekiwanych rezultatów lub po wstępnej analizie stwierdzono, że nie ma ona zastosowania, wówczas należy zastosować etap windykacji sądowej.

Przed podjęciem działań sądowych należy sprawdzić przedawnienie. W przypadku wielu cywilnych roszczeń pieniężnych w Niemczech stosuje się zwykły termin przedawnienia wynoszący trzy lata. Co do zasady termin ten rozpoczyna się z końcem roku, w którym roszczenie powstało i w którym wierzyciel dowiedział się, albo bez rażącego niedbalstwa powinien był się dowiedzieć, o okolicznościach uzasadniających roszczenie oraz o osobie dłużnika. Po upływie terminu przedawnienia dług nie znika automatycznie, ale dłużnik może odmówić zapłaty, jeżeli powoła się na przedawnienie. Uzgodnienia stron dotyczące przedawnienia nie są całkowicie zakazane, ale muszą mieścić się w granicach przewidzianych przez prawo niemieckie.

Termin może rozpocząć się na nowo, jeżeli dłużnik uzna dług wobec wierzyciela, na przykład przez częściową zapłatę, zapłatę odsetek, ustanowienie zabezpieczenia albo oświadczenie potwierdzające istnienie zobowiązania. Dlatego wierzyciel powinien przechowywać dowody częściowych płatności, pisemnych uznań długu, harmonogramów spłaty, korespondencji oraz innych informacji mogących potwierdzać uznanie długu.

Dla praktycznej windykacji ważne jest również ustalenie, czy dłużnik znajduje się już w opóźnieniu w zapłacie. W Niemczech dłużnik co do zasady popada w opóźnienie po otrzymaniu wezwania do zapłaty po terminie wymagalności długu; w niektórych przypadkach opóźnienie może powstać także bez dodatkowego wezwania, na przykład gdy termin płatności był wyraźnie określony. Od chwili opóźnienia wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie. W relacjach gospodarczych, w których dłużnik nie jest konsumentem, ustawowa stopa odsetek za opóźnienie dla roszczeń pieniężnych wynosi dziewięć punktów procentowych ponad stopę podstawową publikowaną przez niemiecki bank centralny. Od 1 stycznia 2026 roku stopa podstawowa wynosi 1,27%.

W przypadku długów handlowych wierzyciel powinien obliczyć nie tylko należność główną, lecz także odsetki, roszczenia uboczne wynikające z umowy, udokumentowane koszty dochodzenia należności oraz, jeżeli spełnione są przesłanki, stałą rekompensatę 40 euro za opóźnienie, gdy dłużnik nie jest konsumentem. Do późniejszego dochodzenia roszczeń przed sądem należy zachować fakturę, umowę, dokumenty dostawy lub odbioru, korespondencję, wezwanie do zapłaty, wyliczenie odsetek oraz dowody częściowej zapłaty albo uznania długu.

Prawo niemieckie przewiduje sądowe odzyskiwanie długów w formie ogólnego postępowania sądowego, procedury dokumentacji i procedury zlecenia płatniczego.

Ogólną postępowania sądowego powszechnym odbywa się poprzez złożenie pisemnego wniosku, po którym sąd postanawia o wszczęciu sprawy i przygotowuje się do rozprawy głównej. Sąd po przyjęciu pozwu do rozpatrzenia niezwłocznie przesyła go pozwanemu i wyznacza mu termin na ustosunkowanie się do pozwu. Sąd musi zapewnić pokojowe rozwiązanie sporu prawnego lub poszczególnych kwestii kontrowersyjnych w każdej sytuacji prawnej. Rozprawę ustną poprzedza rozprawa pojednawcza mająca na celu polubowne rozwiązanie sporu prawnego, chyba że na etapie ugody przedprocesowej podjęto już próbę osiągnięcia porozumienia lub rozprawa pojednawcza jest wyraźnie beznadziejna. Podczas rozprawy pojednawczej sąd ma obowiązek omówić ze stronami stan faktyczny i stan sporu, swobodnie oceniając wszelkie okoliczności i w razie potrzeby zadając pytania. Strony występujące muszą zostać przesłuchane osobiście. Jeżeli strona nie stawi się na rozprawę pojednawczą lub w przypadku niepowodzenia rozprawy pojednawczej, sąd ma obowiązek niezwłocznie wyznaczyć rozprawę ustną (pośrednią lub merytoryczną).

Co do zasady sąd podejmuje decyzję po ustnym omówieniu sporu przez strony w sądzie. Za zgodą stron, która może zostać odwołana jedynie w przypadku istotnej zmiany sytuacji procesowej, sąd może wydać orzeczenie bez rozprawy. Decyzja bez rozprawy jest niedopuszczalna, jeżeli od osiągnięcia porozumienia przez strony upłynęły więcej niż trzy miesiące. Po zakończeniu rozprawy głównej sąd wydaje postanowienie, które po upływie terminu do wniesienia zażalenia staje się ostateczne.

Od wyroku końcowego sądu pierwszej instancji strony mogą wnieść apelację w terminie miesiąca. Termin rozpoczyna się od doręczenia wyroku sporządzonego w pełnym brzmieniu, a najpóźniej z upływem pięciu miesięcy od jego ogłoszenia. Apelacja jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia przekracza 1 000 euro albo gdy sąd pierwszej instancji wyraźnie dopuścił apelację w wyroku. Apelacja umożliwia kontrolę zaskarżonego orzeczenia przez sąd wyższej instancji.

Po rozpoznaniu apelacji sąd drugiej instancji wydaje wyrok albo, w przypadkach przewidzianych prawem, postanowienie. Od wyroku sądu drugiej instancji nie przysługuje kolejna zwykła apelacja. Dalsza kontrola przez Federalny Sąd Najwyższy Niemiec jest możliwa tylko wtedy, gdy została dopuszczona albo gdy spełnione są ustawowe przesłanki dalszego badania sprawy.

Taki środek należy wnieść w terminie miesiąca od doręczenia pełnego wyroku sądu drugiej instancji, najpóźniej jednak w ciągu pięciu miesięcy od jego ogłoszenia. Na tym etapie Federalny Sąd Najwyższy Niemiec bada przede wszystkim kwestie prawne, a nie dokonuje ponownej pełnej oceny wszystkich faktów sprawy.

Wniesienie środka zaskarżenia nie oznacza automatycznie, że orzeczenie nie może być wykonane. Wiele wyroków może być tymczasowo wykonalnych przed ich ostatecznym uprawomocnieniem, w niektórych przypadkach za zabezpieczeniem. Dlatego w sporach o zapłatę należy ocenić, czy tytuł może być już wykonywany tymczasowo oraz jakie środki ochrony lub zabezpieczenia są istotne dla każdej ze stron.

Tryb dokumentacyjny ma zastosowanie do roszczeń o zapłatę określonej sumy pieniężnej lub wydanie określonej ilości innych rzeczy zamiennych lub papierów wartościowych, jeżeli wszystkie fakty niezbędne do uzasadnienia roszczenia mogą zostać poparte dokumentami. Pozew musi zawierać informację o chęci rozpatrzenia sprawy przez powoda w procesie dokumentalnym. Powód może bez zgody pozwanego odstąpić od przeprowadzenia procesu dokumentacyjnego przed zakończeniem rozprawy, tak aby spór prawny toczył się w toku zwykłym.

Krajowe postępowanie nakazowe w Niemczech stosuje się przede wszystkim do wymagalnych roszczeń pieniężnych w euro, gdy wierzyciel chce szybko uzyskać tytuł wykonawczy i nie zamierza od razu wszczynać pełnego procesu spornego. W tym postępowaniu sąd nie przeprowadza pełnej merytorycznej oceny istnienia długu, ale wniosek musi spełniać wymagania formalne. Po wydaniu i doręczeniu nakazu zapłaty dłużnik ma dwa tygodnie na zapłatę albo wniesienie sprzeciwu.

Jeżeli wierzyciel ma siedzibę albo miejsce zamieszkania poza Niemcami, właściwy jest centralny sąd w Berlinie rozpoznający takie wnioski zagranicznych wierzycieli. Ma to szczególne znaczenie dla wierzycieli zagranicznych, ponieważ złożenie wniosku do niewłaściwego sądu może spowodować niepotrzebną stratę czasu.

Jeżeli dłużnik wniesie sprzeciw w terminie, postępowanie uproszczone kończy się. Jeżeli wierzyciel chce dalej dochodzić roszczenia, sprawa powinna przejść do zwykłego postępowania cywilnego, w którym trzeba uzasadnić roszczenie, przedstawić dowody oraz uwzględnić koszty sądowe.

Jeżeli dłużnik nie zapłaci i nie wniesie sprzeciwu w terminie dwóch tygodni, wierzyciel może złożyć wniosek o wydanie wykonawczego nakazu zapłaty. Taki wniosek składa się co do zasady po upływie dwóch tygodni od doręczenia nakazu zapłaty i w terminie sześciu miesięcy od tego doręczenia. Dłużnik może wnieść sprzeciw od wykonawczego nakazu zapłaty w terminie dwóch tygodni od jego doręczenia. Jeżeli sprzeciw nie zostanie wniesiony, wykonawczy nakaz zapłaty stanowi podstawę egzekucji.

Europejskie postępowanie nakazowe ma zastosowanie do transgranicznych spraw cywilnych i handlowych w ramach Unii Europejskiej, z wyjątkiem Danii, gdy dochodzone jest określone i wymagalne roszczenie pieniężne. Dla tej procedury nie obowiązuje ogólny limit 5 000 euro; taki limit dotyczy innego rodzaju postępowania europejskiego. Wniosek składa się na jednolitym formularzu i należy w nim wskazać między innymi strony, dochodzoną kwotę, odsetki, koszty, podstawę roszczenia, dowody, podstawę właściwości sądu oraz transgraniczny charakter sprawy.

Po doręczeniu europejskiego nakazu zapłaty dłużnik ma 30 dni na wniesienie sprzeciwu. Do wniesienia sprzeciwu wystarczy zakwestionowanie roszczenia; szczegółowe uzasadnienie nie jest wymagane. Jeżeli sprzeciw zostanie wniesiony w terminie, europejskie postępowanie nakazowe kończy się, a sprawa co do zasady przechodzi do zwykłego postępowania cywilnego, chyba że wnioskodawca zażądał, aby do takiego przejścia nie doszło.

Jeżeli dłużnik nie wniesie sprzeciwu, europejski nakaz zapłaty zostaje uznany za wykonalny. Po uzyskaniu wykonalności może być wykonywany w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej, z wyjątkiem Danii, bez odrębnej procedury stwierdzenia wykonalności.

Aby rozpocząć egzekucję w Niemczech, wierzyciel potrzebuje tytułu wykonawczego. Wykonawczy nakaz zapłaty powstaje w ramach postępowania nakazowego; po procesie spornym podstawą jest zazwyczaj wyrok albo inny tytuł wykonawczy. W zależności od rodzaju tytułu znaczenie mogą mieć także klauzula wykonawcza oraz doręczenie dokumentu dłużnikowi. Dopiero po spełnieniu tych wymagań można podjąć konkretne działania wobec majątku dłużnika.

Środki egzekucyjne zależą od rodzaju majątku. Mogą obejmować zajęcie rachunków bankowych i innych wierzytelności pieniężnych, zajęcie ruchomości, zobowiązanie dłużnika do ujawnienia majątku, zajęcie wynagrodzenia, sprzedaż majątku oraz działania dotyczące nieruchomości. Nie wszystkie środki są prowadzone przez ten sam organ. W niektórych przypadkach uczestniczy komornik, natomiast przy zajęciu wierzytelności, rachunków bankowych i części innych środków właściwy jest często sąd egzekucyjny. Dla wierzyciela zagranicznego szczególnie ważne jest wcześniejsze zebranie informacji o rachunkach bankowych dłużnika, kontrahentach, adresie prowadzenia działalności, majątku, wierzytelnościach wobec osób trzecich oraz płatnościach należnych dłużnikowi.

Jeżeli wierzyciel posiada już zagraniczne orzeczenie sądowe, sposób jego wykonania w Niemczech zależy od państwa, w którym zostało wydane. Orzeczenia wydane w państwie członkowskim Unii Europejskiej w sprawach cywilnych i handlowych są co do zasady uznawane bez odrębnego postępowania o uznanie; orzeczenie wykonalne w jednym państwie członkowskim może być wykonane w innym państwie członkowskim bez odrębnego stwierdzenia wykonalności. Jeżeli orzeczenie pochodzi z państwa spoza Unii Europejskiej, należy ustalić, czy stosuje się umowę międzynarodową, czy też uznanie i wykonanie powinno nastąpić według niemieckich zasad dotyczących orzeczeń zagranicznych. W praktyce istotne są: poświadczony odpis orzeczenia, dowód prawomocności albo wykonalności, tłumaczenia oraz dokumenty potwierdzające doręczenie dłużnikowi.

Jeżeli dłużnik wykazuje oznaki niewypłacalności albo nadmiernego zadłużenia, wierzyciel powinien ocenić, czy obok indywidualnej egzekucji znaczenie może mieć postępowanie upadłościowe. Wniosek wierzyciela o otwarcie takiego postępowania jest dopuszczalny, gdy wierzyciel ma interes prawny w jego otwarciu i potrafi wystarczająco wykazać zarówno swoje roszczenie, jak i przyczynę upadłości. W praktyce warto zachować przeterminowane faktury, umowy, wezwania do zapłaty, próby egzekucji, zwroty płatności, niespełnione obietnice zapłaty oraz inne dowody braku płynności.

Niewypłacalność oznacza, że dłużnik nie jest w stanie wykonywać wymagalnych zobowiązań płatniczych. W przypadku osób prawnych znaczenie może mieć także nadmierne zadłużenie, gdy majątek dłużnika nie pokrywa istniejących zobowiązań, chyba że kontynuacja działalności jest w danych okolicznościach przeważająco prawdopodobna. Dla wierzyciela ta różnica jest istotna, ponieważ niewypłacalność, grożąca niewypłacalność i nadmierne zadłużenie mogą wpływać na strategię, negocjacje, środki egzekucyjne oraz ryzyka odzyskania środków.

W postępowaniu upadłościowym trzeba również brać pod uwagę ryzyko zaskarżenia wcześniejszych czynności. Czynności dokonane przed otwarciem postępowania mogą zostać zaskarżone, jeżeli pokrzywdziły ogół wierzycieli i spełnione są ustawowe przesłanki. Celem takiego zaskarżenia nie jest ukaranie pojedynczego wierzyciela, lecz odtworzenie masy upadłościowej, jeżeli przeniesienie majątku albo płatności zmniejszyły majątek dostępny dla wszystkich wierzycieli. W niektórych przypadkach płatność otrzymana przed otwarciem postępowania może zostać zbadana i później zażądana do zwrotu.

Do praktycznych ryzyk należą nieodpłatne przeniesienia majątku, płatności na rzecz osób powiązanych, późno ustanowione zabezpieczenia, wybiórcze płatności krótko przed złożeniem wniosku o upadłość oraz czynności dokonane z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli. Dlatego gdy dłużnik wykazuje już oznaki kryzysu, porozumienia o spłacie, nowe zabezpieczenia, częściowe płatności i ugody należy oceniać nie tylko z perspektywy windykacji, lecz także z perspektywy ryzyka zaskarżenia w upadłości.

Jeżeli potrzebujesz wsparcia w zakresie międzynarodowej windykacji w Niemczech, wczesna analiza prawna pomaga wybrać właściwą strategię: negocjacje polubowne, postępowanie nakazowe, pozew sądowy, egzekucję, analizę zagranicznego orzeczenia sądowego albo działania związane z niewypłacalnością dłużnika. Strategia powinna opierać się na dowodach długu, przedawnieniu, opóźnieniu w zapłacie, sytuacji majątkowej dłużnika oraz ocenie, czy korzystniejsze jest szybkie uzyskanie tytułu wykonawczego, czy wszczęcie pełnego procesu spornego.

24.07.2024

329