Zagraniczny dostawca wysyła kanadyjskiemu nabywcy maszyny, podzespoły lub gotowe produkty z odroczonym terminem płatności. Towar zostaje dostarczony, faktura pozostaje niezapłacona, a zanim wierzyciel zdąży odzyskać należność w zwykłym trybie, nabywca ogłasza upadłość albo wobec jego majątku zostaje ustanowiony zarządca.
Na pierwszy rzut oka dostawca znajduje się w takiej samej sytuacji jak inni niezaspokojeni wierzyciele handlowi: musi zgłosić swoją wierzytelność i czekać na podział środków w ramach postępowania dotyczącego niewypłacalności.
Kanadyjskie prawo federalne przewiduje jednak ważny wyjątek.
Zgodnie z artykułem 81.1 kanadyjskiej ustawy o upadłości i niewypłacalności określeni niezapłaceni dostawcy, jeśli spełnią warunki ustawowe, mogą zażądać zwrotu samych dostarczonych towarów zamiast ograniczać się do pieniężnego roszczenia o zapłatę.
Mechanizm ten może mieć dużą wartość praktyczną, ponieważ prawo dostawcy do odzyskania towaru ma pierwszeństwo przed innymi roszczeniami i prawami dotyczącymi tych towarów, z wyjątkiem przewidzianego ustawą przypadku późniejszego nabywcy działającego w dobrej wierze, który nabył je odpłatnie i nie wiedział o prawach dostawcy.
Prawo to jest jednak sformułowane wąsko. Dostawca może je utracić z powodu przekroczenia terminu, dalszej sprzedaży towaru, zmiany jego stanu, braku możliwości zidentyfikowania konkretnej dostawy albo dlatego, że dane postępowanie formalnie nie należy do tych przypadków upadłości lub ustanowienia zarządcy majątku, które obejmuje ustawa.
Wąski wyjątek dla niedawno dostarczonych towarów
Artykuł 81.1 dotyczy towarów sprzedanych i dostarczonych do wykorzystania w działalności gospodarczej nabywcy, za które nabywca nie zapłacił w całości.
Nie jest to ogólne prawo pozwalające cofnąć każdą niezapłaconą sprzedaż po tym, jak klient stał się niewypłacalny.
W chwili przedstawienia przewidzianego ustawą żądania towar musi:
- znajdować się w posiadaniu nabywcy, syndyka albo ustanowionego zarządcy majątku;
- dać się zidentyfikować jako towar dostarczony przez konkretnego dostawcę i nieopłacony w całości;
- znajdować się w takim samym stanie jak w chwili dostawy;
- nie być odsprzedany niezależnej osobie trzeciej;
- nie być przedmiotem już zawartej pomiędzy niezależnymi stronami umowy dalszej sprzedaży.
Nabywca, syndyk albo zarządca majątku może również uniknąć wydania towaru, jeżeli po otrzymaniu żądania niezwłocznie zapłaci dostawcy pozostałą do uregulowania kwotę.
Dla zagranicznego dostawcy oznacza to, że praktyczna wartość artykułu 81.1 w dużej mierze zależy od tego, co stało się z towarem po jego dostarczeniu.
Zapakowana maszyna przemysłowa posiadająca indywidualny numer seryjny znajduje się w zupełnie innej sytuacji niż surowce chemiczne już wykorzystane w produkcji, podzespoły wbudowane w gotowy produkt albo towary, które nabywca zobowiązał się już przekazać swoim klientom.
Pułapka 30 dni i 15 dni
Należy odróżnić od siebie dwa niezależne terminy.
Po pierwsze, towar co do zasady musi zostać dostarczony w ciągu 30 dni przed ogłoszeniem upadłości przez nabywcę albo rozpoczęciem przewidzianego ustawą postępowania z ustanowieniem zarządcy majątku.
Po drugie, dostawca musi przedstawić wymagane ustawą pisemne żądanie w ciągu 15 dni po rozpoczęciu upadłości albo odpowiedniego postępowania.
Tych dwóch terminów nie można ze sobą mylić.
Załóżmy, że dostawca dostarczył towary 20 dni przed ustanowieniem zarządcy majątku. Dostawa mieści się w 30-dniowym okresie, ale dostawca może mimo to utracić federalne prawo do odzyskania towaru, jeżeli przez ponad 15 dni od rozpoczęcia odpowiedniego postępowania nie podejmie wymaganych działań.
Możliwa jest również sytuacja odwrotna. Wierzyciel może zareagować natychmiast po otrzymaniu informacji o postępowaniu, ale towar dostarczony poza właściwym 30-dniowym okresem co do zasady nie będzie objęty artykułem 81.1.
Dodatkowa trudność powstaje, gdy po dostarczeniu towaru, ale przed późniejszą upadłością albo ustanowieniem zarządcy majątku, nabywca złożył zawiadomienie o zamiarze przedstawienia propozycji wierzycielom albo bezpośrednio taką propozycję złożył.
W takiej sytuacji ustęp 81.1(4) zmienia punkt odniesienia. Okres 30 dni liczy się przed datą złożenia zawiadomienia o zamiarze albo, jeżeli takiego zawiadomienia nie było, przed datą złożenia samej propozycji wierzycielom.
Wierzyciel nie powinien więc oceniać zastosowania artykułu 81.1 wyłącznie na podstawie daty ustanowienia zarządcy lub formalnego ogłoszenia upadłości. Wcześniejsze działania restrukturyzacyjne mogą zmienić sposób obliczania terminu.
Termin 15-dniowy jest równie rygorystyczny. Zgodnie z ustępem 81.1(5) prawo wygasa, jeżeli nie zostanie wykonane w tym okresie, chyba że przed jego upływem dostawca uzyska przedłużenie od syndyka, zarządcy majątku albo sądu.
Oczekiwanie na zgodę centrali, komitetu kredytowego czy ubezpieczyciela zagranicznego dostawcy może więc mieć nie tylko znaczenie organizacyjne, lecz także bezpośrednie skutki prawne.
Towar musi pozostać możliwy do zidentyfikowania
W praktyce to właśnie identyfikacja towaru często staje się najważniejszym problemem.
Wyobraźmy sobie, że zagraniczny producent dostarczył kanadyjskiemu dystrybutorowi 200 urządzeń przemysłowych oznaczonych indywidualnymi numerami. Jeżeli 80 z nich nadal znajduje się w magazynie w zamkniętych opakowaniach, a numery seryjne można powiązać z dokumentami dostawcy, identyfikacja może być stosunkowo prosta.
Sytuacja wygląda zupełnie inaczej, gdy dostarczono surowce sypkie lub płynne, które zostały już wymieszane z innymi zapasami, materiały opakowaniowe zostały zużyte, podzespoły wbudowano w inny produkt albo jednorodnych towarów nie można wiarygodnie odróżnić od towarów pochodzących od innego dostawcy.
Ustawa nie wymaga jedynie wykazania, że w magazynie pozostają podobne towary.
Trzeba ustalić, że są to właśnie towary dostarczone przez konkretnego niezapłaconego dostawcę.
Dlatego same faktury mogą okazać się niewystarczające.
Istotnymi dowodami mogą być zamówienia, dokumenty dostawy, dokumenty transportowe, zapisy magazynowe, numery seryjne i numery partii, fotografie, oznaczenia jednostek ładunkowych oraz dane elektronicznych systemów ewidencji zapasów.
Sprawa Stereo People pokazuje, dlaczego szybkość bywa ważniejsza niż idealna dokumentacja
Problem identyfikacji rozpatrywał Sąd Apelacyjny Alberty w sprawie Royal Bank of Canada v Stereo People of Canada Ltd, 1996 ABCA 348.
Orzeczenie zapadło w okresie obowiązywania wcześniejszej wersji artykułu 81.1, dlatego historyczne zasady dotyczące terminów wynikające z tej sprawy nie powinny zastępować obecnego systemu 30 i 15 dni. Wnioski sądu dotyczące funkcji żądania i identyfikacji towarów zachowują jednak praktyczne znaczenie i nadal są omawiane w kanadyjskich materiałach z zakresu prawa upadłościowego.
Sąd rozróżnił zawiadomienie o dochodzonym prawie od ostatecznego udowodnienia, że konkretne towary spełniają warunki ustawowe.
Sąd uznał, że artykuł 81.1 nie wymagał dołączenia do pierwszego żądania absolutnie wszystkich możliwych dowodów identyfikacji. Dostawca miał w dobrej wierze przedstawić informacje o transakcji i dostępne dane umożliwiające identyfikację towarów, lecz ostateczna weryfikacja mogła wymagać fizycznego sprawdzenia zapasów.
Wniosek ten ma wyraźne znaczenie praktyczne.
Jeżeli termin złożenia żądania dobiega końca, dostawca nie powinien automatycznie odkładać jego wysłania tylko dlatego, że nie uzgodniono jeszcze wszystkich numerów seryjnych, lokalizacji magazynowych czy dodatkowych dokumentów.
Nie oznacza to, że każde niepełne albo nieprecyzyjne żądanie będzie wystarczające. Dostawca nadal musi spełnić warunki ustawowe i ostatecznie wykazać, że dane towary są tymi, które sam dostarczył.
Sprawa Stereo People pokazuje jednak, dlaczego mechanizm z artykułu 81.1 wymaga szybkiego działania. Początkowe żądanie zabezpiecza zgłoszone prawo do odzyskania towaru, podczas gdy pełne ustalenie stanu faktycznego może wymagać dalszej pracy.
Umowa dalszej sprzedaży może pozbawić dostawcę prawa do odzyskania towaru
Fizyczna obecność i możliwość zidentyfikowania towaru nie są jedynymi warunkami.
Artykuł 81.1 wyłącza również towary, które zostały już odsprzedane niezależnej osobie trzeciej albo są przedmiotem zawartej między niezależnymi stronami umowy dalszej sprzedaży.
Kwestia ta miała znaczenie w sprawie ITI Education Corp., Re, 2002 NSSC 117.
Dostawca domagał się zwrotu książek przekazanych wcześniej przedsiębiorstwu edukacyjnemu, wobec którego wszczęto postępowanie z ustanowieniem zarządcy majątku. Problem nie polegał na tym, że książki zniknęły albo nie można było ich zidentyfikować. Spółka będąca dłużnikiem miała już zobowiązania umowne wobec studentów do dostarczenia im odpowiednich materiałów dydaktycznych.
Sąd Najwyższy Nowej Szkocji uznał, że książki były już objęte umowami sprzedaży zawartymi pomiędzy niezależnymi stronami i dlatego nie mogły zostać odzyskane przez dostawcę na podstawie artykułu 81.1.
Dla dostawcy handlowego praktyczny wniosek wykracza poza okoliczności konkretnej sprawy.
Fakt, że towar fizycznie pozostaje w magazynie dłużnika, nie oznacza jeszcze, że prawo do jego odzyskania nadal istnieje.
Należy również sprawdzić, czy nabywca nie zawarł już wiążących transakcji z osobami trzecimi dotyczących tych towarów. Zamówienia klientów, umowy dystrybucyjne i inne zobowiązania dotyczące dalszej sprzedaży mogą zmienić sytuację prawną jeszcze zanim towar fizycznie opuści magazyn.
Same problemy finansowe nie uruchamiają artykułu 81.1
Kolejnym częstym błędem jest założenie, że artykuł 81.1 zaczyna działać automatycznie zawsze wtedy, gdy kanadyjski nabywca staje się niewypłacalny albo w sprawę angażuje się specjalista zajmujący się postępowaniem upadłościowym.
Ustawa jest bardziej precyzyjna.
Dla celów artykułu 81.1 obowiązująca definicja zarządcy majątku jest powiązana z definicją określoną w ustępie 243(2) kanadyjskiej ustawy o upadłości i niewypłacalności.
Kanadyjskie sądy rozpatrywały już różnice pomiędzy poszczególnymi rodzajami ustanowienia zarządcy w postępowaniach dotyczących niewypłacalności.
W sprawie Bruce Agra Foods Inc. v Everfresh Beverages Inc. dostawcy próbowali powołać się na prawa z artykułu 81.1 w okresie, gdy w ramach postępowania dotyczącego propozycji dla wierzycieli działał tymczasowy zarządca.
Sąd w Ontario uznał, że prawo do odzyskania towaru nie powstało, ponieważ nabywca nie był jeszcze formalnie bankrutem, a konkretny tymczasowy zarządca nie był zarządcą majątku przewidzianym przez obowiązującą wówczas wersję przepisu.
Sprawa była rozpatrywana na podstawie wcześniejszego brzmienia ustawy, ale pokazuje nadal aktualne ryzyko praktyczne: samo ustanowienie osoby zarządzającej majątkiem dłużnika albo istnienie procedury restrukturyzacyjnej nie wystarcza do automatycznego stwierdzenia, że artykuł 81.1 ma zastosowanie.
Zagraniczny wierzyciel, który otrzymuje pilną informację o ustanowieniu zarządcy majątku swojego kanadyjskiego klienta, powinien więc w pierwszej kolejności sprawdzić dokumenty.
Należy uzyskać odpowiednie orzeczenie sądu, ustalić dokładny status prawny ustanowionego specjalisty i określić datę wystąpienia prawnie istotnego zdarzenia.
To właśnie te okoliczności mogą decydować o tym, czy 15-dniowy termin w ogóle zaczął biec.
Formularz 75 nie jest zwykłym wezwaniem do zapłaty
Standardowe wezwanie do uregulowania długu nie zastępuje szczególnego żądania zwrotu towaru.
Kanadyjski Urząd Nadzoru nad Upadłościami przewiduje Formularz 75 — żądanie odzyskania towarów, stosowany zgodnie z artykułem 81.1(1)(a).
W formularzu należy wskazać nabywcę oraz opisać sprzedane i dostarczone towary. Przewidziano również dołączenie dokumentów potwierdzających sprzedaż i dostawę, takich jak faktury i dokumenty wydania towaru, a także odpowiedniego opisu mienia.
Dlatego zachowanie dokumentacji jest częścią samej strategii odzyskania towaru.
Zagraniczny dostawca powinien być w stanie szybko zgromadzić:
- umowę sprzedaży albo zamówienie;
- faktury;
- dokumenty wydania i potwierdzenia dostawy;
- dokumenty transportowe oraz, w razie potrzeby, celne;
- numery seryjne, numery partii i oznaczenia produktów;
- informacje magazynowe i ewidencyjne;
- dowody częściowej zapłaty;
- korespondencję potwierdzającą wysokość nieuregulowanej należności.
Przy składaniu dokumentów drogą elektroniczną należy również uwzględnić wymogi formalne przewidziane dla Formularza 75.
Koszty związane z dostępem do towaru i jego faktycznym odzyskaniem ponosi dostawca. Przed skorzystaniem z tego prawa warto więc ocenić również ekonomiczną opłacalność fizycznego odbioru i transportu mienia.
Częściowa zapłata nie zawsze pozbawia prawa do odzyskania towaru
Artykuł 81.1 odrębnie reguluje sytuację, w której nabywca zapłacił jedynie część ceny towaru.
Dostawca może odzyskać taką część towaru, która odpowiada nieuregulowanej części ceny.
Może też odzyskać cały kwalifikujący się towar, jeżeli wcześniej zwróci nabywcy, syndykowi albo zarządcy majątku kwotę otrzymanej częściowej zapłaty.
Może to mieć szczególne znaczenie wtedy, gdy towaru nie można rozsądnie podzielić na ekonomicznie równoważne części.
Otrzymanie zaliczki albo częściowej płatności nie oznacza więc samo w sobie, że zastosowanie artykułu 81.1 jest wykluczone.
Jednocześnie odzyskanie towaru zmienia sytuację dostawcy w odniesieniu do roszczenia pieniężnego. Ustęp 81.1(10) stanowi, że dostawca, który odzyskał towar zgodnie z tym artykułem, nie ma już prawa żądać zapłaty za ten towar.
Mechanizm służy odzyskaniu odpowiedniego mienia, a nie podwójnemu zaspokojeniu poprzez jednoczesny zwrot towaru i zapłatę jego ceny.
Mechanizm jest nadal stosowany we współczesnych kanadyjskich postępowaniach
Artykuł 81.1 nie jest wyłącznie historycznym przepisem występującym w dawnych orzeczeniach.
Współczesny przykład jego praktycznego zastosowania można znaleźć w postępowaniu dotyczącym grupy Giftcraft w 2025 roku.
W pierwszym sprawozdaniu z 8 lipca 2025 roku KPMG, działająca jako zarządca majątku, wskazała, że niektórzy dostawcy mogli posiadać prawa wynikające z artykułu 81.1 w odniesieniu do niedawno dostarczonych towarów.
Zarządca otrzymał jedno żądanie na podstawie artykułu 81.1 o wartości około 13 329 dolarów kanadyjskich. Po jego sprawdzeniu zgodzono się na zwrot odpowiednich towarów pod warunkiem zwrotu wcześniej wpłaconej kwoty. Kwota została zwrócona, a dostawca faktycznie odebrał towary.
Sprawozdanie to nie jest nowym orzeczeniem apelacyjnym dotyczącym artykułu 81.1 i nie zmienia ustawowych warunków stosowania tego przepisu.
Jego znaczenie jest praktyczne.
Pokazuje, że mechanizm ten nadal jest rzeczywiście wykorzystywany we współczesnych kanadyjskich postępowaniach dotyczących niewypłacalności przedsiębiorstw, również w sprawach obejmujących znaczne zadłużenie zabezpieczone i dużą liczbę wierzycieli handlowych.
Dla zagranicznego sprzedawcy okresy 30 i 15 dni nie są więc akademickim szczegółem. Mogą zdecydować o tym, czy dostawca pozostanie zwykłym wierzycielem pieniężnym, czy będzie mógł odzyskać niedawno dostarczone towary.
Co zagraniczny dostawca powinien sprawdzić w pierwszej kolejności
Jeżeli kanadyjski nabywca wkrótce po otrzymaniu nieopłaconych towarów ogłasza upadłość albo wobec jego majątku zostaje ustanowiony zarządca, dostawca powinien natychmiast odtworzyć dokładną chronologię zdarzeń.
Najważniejsze pytania to:
- Jaka jest dokładna data i forma prawna upadłości albo ustanowienia zarządcy majątku?
- Czy wcześniej złożono zawiadomienie o zamiarze przedstawienia propozycji wierzycielom albo samą propozycję?
- W jakich dniach dostarczono nieopłacone towary?
- Gdzie towary znajdują się obecnie?
- Czy można je powiązać z fakturami i dokumentacją konkretnego dostawcy?
- Czy pozostają w takim samym stanie jak w chwili dostawy?
- Czy zostały odsprzedane albo są już objęte umową dalszej sprzedaży osobie trzeciej?
- Czy zapłacono jakąkolwiek część ceny?
- Komu należy przedstawić Formularz 75?
- Kiedy upływa właściwy 15-dniowy termin?
Pytania te warto wyjaśnić zanim zwykłe negocjacje dotyczące zapłaty wykorzystają dostępny ustawowo czas.
Jeżeli artykułu 81.1 nie można już zastosować — na przykład dlatego, że ustawowy termin upłynął, towar został przetworzony, odsprzedany albo nie można go już zidentyfikować — nie oznacza to, że dostawca utracił możliwość odzyskania należności. Oznacza jedynie, że szczególne prawo do odzyskania samych towarów nie jest już dostępne.
Dostawca powinien wówczas rozważyć inne środki ochrony, w tym zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu dotyczącym niewypłacalności, dochodzenie długu na drodze sądowej, wystąpienie o środki zabezpieczające lub tymczasowe, jeżeli istnieją ku temu podstawy, oraz późniejsze prowadzenie egzekucji z majątku dłużnika.
W przypadku wierzycieli zagranicznych działania te stanowią część szerszej strategii windykacji w Kanadzie, zwłaszcza gdy dostawca znajduje się poza Kanadą i musi jednocześnie uwzględnić specyfikę kanadyjskiego postępowania sądowego, egzekucyjnego i upadłościowego.
Podsumowanie
Artykuł 81.1 kanadyjskiej ustawy o upadłości i niewypłacalności daje niektórym niezapłaconym dostawcom możliwość uzyskania czegoś bardziej wartościowego niż zwykłe roszczenie pieniężne: odzyskania samych niedawno dostarczonych towarów.
Prawo to jest jednak obwarowane rygorystycznymi warunkami.
Towar co do zasady musi mieścić się we właściwym 30-dniowym okresie dostawy, szczególne żądanie trzeba przedstawić w ciągu 15 dni po odpowiedniej upadłości albo ustanowieniu zarządcy majątku, a sam towar musi pozostać możliwy do zidentyfikowania, znajdować się w niezmienionym stanie i nie być odsprzedany ani objęty umową dalszej sprzedaży zawartą między niezależnymi stronami.
Kanadyjskie orzecznictwo pokazuje również, że ani niepełna dokumentacja, ani samo zaangażowanie specjalisty do spraw niewypłacalności nie daje automatycznej odpowiedzi. Identyfikacja towarów może wymagać dodatkowej weryfikacji faktycznej, natomiast dokładny charakter prawny postępowania może decydować o tym, czy prawo z artykułu 81.1 w ogóle powstało.
Dla zagranicznego dostawcy praktyczna zasada jest prosta: jeżeli kanadyjski nabywca staje się niewypłacalny wkrótce po dostawie, trzeba jednocześnie pilnować terminów i zabezpieczać dowody dotyczące samych towarów.
Kilka dni zwłoki może zamienić potencjalne prawo do odzyskania mienia w zwykłą wierzytelność pieniężną.
