Zagraniczny dostawca dostarczył towary lub wykonał usługi na rzecz belgijskiej spółki. Faktury są przeterminowane, zobowiązanie zostało udokumentowane, a kupujący nie kwestionował ceny, ilości, jakości ani prawidłowości wykonania umowy. Po prostu nie płaci.
W typowej sytuacji kolejnym krokiem mogłoby być wszczęcie zwykłego postępowania sądowego. Prawo belgijskie przewiduje jednak również inną możliwość.
Artykuły 1394/20–1394/27 belgijskiego Kodeksu sądowego ustanawiają szczególną procedurę dochodzenia bezspornych wierzytelności pieniężnych. Jeżeli spełnione są warunki ustawowe, wierzyciel może przejść od niezapłaconej należności handlowej do tytułu pozwalającego na egzekucję bez uprzedniego prowadzenia zwykłego procesu co do istoty roszczenia. Procedura jest uruchamiana na zlecenie adwokata wierzyciela i prowadzona z udziałem komornika sądowego.
Nie oznacza to jednak całkowitego braku kontroli sądowej. Na końcowym etapie protokół stwierdzający brak sprzeciwu musi uzyskać moc wykonawczą w trybie przewidzianym przez prawo. Istotna różnica polega na tym, że przy prawidłowym zastosowaniu tej procedury nie dochodzi do zwykłego procesu, w którym sąd rozstrzyga spór handlowy co do jego meritum.
Dla zagranicznego wierzyciela rozważającego windykację w Belgii różnica ta może mieć istotne znaczenie zarówno dla strategii, jak i dla czasu potrzebnego do uzyskania podstawy egzekucji.
Procedura dotyczy wyłącznie rzeczywiście bezspornych należności handlowych
Przed jej wszczęciem należy sprawdzić kilka warunków wynikających z artykułu 1394/20.
Roszczenie musi dotyczyć określonej sumy pieniężnej, być wymagalne i pozostawać bezsporne. Artykuł 1394/20 nie ustanawia ogólnego maksymalnego limitu kwoty głównej wierzytelności.
Mechanizm jest przeznaczony dla roszczeń wynikających z działalności gospodarczej. Nie ma zastosowania, jeżeli dana czynność nie została dokonana w ramach działalności przedsiębiorstw stron. Wyłączone są również niektóre kategorie wierzytelności, w tym związane z upadłością, reorganizacją sądową, zbiorowym postępowaniem dotyczącym zadłużenia oraz innymi przewidzianymi prawem sytuacjami, w których dochodzi do zbiegu roszczeń wierzycieli. Odrębne ograniczenia dotyczą także niektórych podmiotów publicznych.
Zobowiązania pozaumowne co do zasady również nie są objęte tą procedurą. Ustawa przewiduje jedynie ograniczone wyjątki, między innymi w sytuacji, gdy strony zawarły porozumienie albo dłużnik uznał dług.
Szczególne znaczenie ma właśnie bezsporny charakter należności.
Procedura nie służy do przekształcenia istniejącego sporu handlowego w tytuł wykonawczy tylko dlatego, że żadna ze stron nie wniosła jeszcze sprawy do sądu. W orzeczeniu nr 62/2018 z 31 maja 2018 r. belgijski Trybunał Konstytucyjny podkreślił kontrolną rolę adwokata wierzyciela. W świetle historii legislacyjnej adwokat pełni funkcję pierwszego filtra prawnego: jeżeli z istniejącej korespondencji wynika już, że roszczenie jest kwestionowane, szczególna procedura nie powinna być wszczynana albo powinna zostać przerwana.
Z tego powodu zwykła korespondencja handlowa może mieć zasadnicze znaczenie.
Kupujący, który wielokrotnie zgłaszał wady towaru, kwestionował uzgodnioną cenę albo zarzucał nienależyte wykonanie umowy, znajduje się w zupełnie innej sytuacji niż kontrahent, który otrzymał faktury i wezwania do zapłaty, lecz nigdy nie zakwestionował samego obowiązku zapłaty.
Zagraniczny wierzyciel z UE również może skorzystać z procedury
Szczególny mechanizm nie jest zastrzeżony wyłącznie dla wierzycieli zarejestrowanych w Belgii.
Kwestia ta nabrała szczególnego znaczenia po zmianie przepisów w 2026 r.
Od 26 lutego 2026 r. artykuł 1394/20 uwzględnia nie tylko rejestrację w belgijskim centralnym rejestrze przedsiębiorstw, lecz także wpis do centralnych, handlowych lub spółkowych rejestrów innych państw członkowskich Unii Europejskiej, jeżeli są one połączone poprzez europejski system integracji rejestrów przewidziany w artykule 22 dyrektywy UE 2017/1132.
Dla zagranicznego wierzyciela status rejestrowy nie jest więc jedynie kwestią administracyjną. Stanowi element badania, czy dana wierzytelność może być dochodzona w tym trybie.
Załóżmy, że niemiecki dostawca sprzedaje urządzenia przemysłowe belgijskiej spółce. Jeżeli dostawca jest wpisany do właściwego niemieckiego rejestru połączonego z systemem europejskim, a belgijski kupujący spełnia wymogi dotyczące rejestracji w Belgii, sam fakt, że wierzyciel nie jest spółką belgijską, nie wyklucza zastosowania procedury.
Inaczej może wyglądać sytuacja podmiotu zarejestrowanego wyłącznie w państwie spoza Unii Europejskiej.
Szczególnie dobrze widać to po wystąpieniu Wielkiej Brytanii z UE. Jeżeli właściwy wierzyciel albo dłużnik jest zarejestrowany wyłącznie w brytyjskim rejestrze spółek i nie posiada wymaganej rejestracji w państwie członkowskim UE, szczególna belgijska procedura może nie być dostępna w takiej sprawie transgranicznej.
Dlatego weryfikacja rejestru powinna być jednym z pierwszych działań zagranicznego wierzyciela.
Wezwanie komornika rozpoczyna miesięczny termin
Procedura nie rozpoczyna się od pozwu, w którym sąd miałby ustalić obowiązek zapłaty faktury.
Zamiast tego artykuł 1394/21 przewiduje doręczenie dłużnikowi przez komornika sądowego formalnego wezwania do zapłaty.
Dokument powinien określać podstawę powstania długu oraz przedstawiać strukturę i uzasadnienie żądanej kwoty. Dłużnik otrzymuje jeden miesiąc na dokonanie zapłaty, a wezwanie musi również wyjaśniać dostępne sposoby reakcji. Do dokumentu dołącza się materiały potwierdzające wierzytelność oraz przewidziany prawem formularz odpowiedzi.
Dłużnik ma w praktyce trzy podstawowe możliwości.
Może zapłacić.
Może zwrócić się o rozłożenie należności na raty lub inne warunki spłaty.
Może też przedstawić przyczyny, dla których kwestionuje roszczenie.
Uzasadniony sprzeciw wywołuje bezpośrednie skutki proceduralne. Zgodnie z artykułami 1394/22 i 1394/23 szczególna procedura zostaje zakończona, jeżeli dłużnik wskaże powody zakwestionowania wierzytelności.
Nie oznacza to utraty samego roszczenia przez wierzyciela. Nadal może on dochodzić należności w zwykłym postępowaniu sądowym, ale nie może kontynuować szczególnej procedury tak, jak gdyby spór nie istniał.
Jeżeli strony uzgodnią warunki spłaty, postępowanie szczególne zostaje zawieszone.
Jest to jedno z podstawowych zabezpieczeń belgijskiego systemu. Mechanizm został pomyślany dla wierzytelności, co do których nie istnieje rzeczywisty spór, a nie jako sposób zastąpienia sądu tam, gdzie trzeba rozstrzygnąć sporne fakty lub kwestie prawne.
Brak odpowiedzi dłużnika nie tworzy tytułu wykonawczego następnego dnia
Jeżeli dłużnik nie reaguje w ciągu miesiąca, ma to istotne znaczenie. Wierzyciel nadal jednak nie uzyskuje tytułu wykonawczego natychmiast po upływie tego terminu.
Artykuł 1394/24 przewiduje dodatkowy okres oczekiwania.
Dopiero najwcześniej osiem dni po upływie miesięcznego terminu komornik sądowy może, na wniosek wierzyciela, sporządzić protokół stwierdzający brak sprzeciwu.
Może to nastąpić, jeżeli dłużnik nie zapłacił całości lub części należności, nie wystąpił o warunki spłaty lub ich nie uzyskał oraz nie przedstawił powodów zakwestionowania długu.
Protokół może zostać sporządzony także wtedy, gdy strony uzgodniły wcześniej harmonogram płatności, lecz dłużnik następnie przestał go wykonywać.
Terminy ustawowe mają więc realne znaczenie.
Mechanizmu nie należy traktować jako automatycznej zamiany niezapłaconej faktury w dokument egzekucyjny. Dłużnik otrzymuje ustawowo określony czas na reakcję, a po jego upływie obowiązuje jeszcze dodatkowy okres przed sporządzeniem protokołu.
Pomiędzy protokołem a egzekucją nadal istnieje kontrola sądowa
Sformułowania „bez zwykłego procesu sądowego” należy używać ostrożnie.
Sam protokół sporządzony przez komornika nie staje się tytułem umożliwiającym egzekucję wyłącznie dlatego, że został sporządzony.
Zgodnie z artykułem 1394/24 § 2 komornik musi wystąpić o nadanie protokołowi mocy wykonawczej przez sędziego właściwego organu zarządzającego i nadzorczego. Po nadaniu klauzuli wykonawczej protokół staje się podstawą przymusowego wykonania zgodnie z przepisami Kodeksu sądowego.
Belgijski Trybunał Konstytucyjny wyjaśniał, że na tym etapie kontrola obejmuje przestrzeganie ustawowych wymogów formalnych, lecz nie prowadzi się pełnego badania wierzytelności co do istoty, tak jak w zwykłym procesie.
To właśnie odróżnia belgijski mechanizm od klasycznego postępowania sądowego.
Kontrola sądowa pozostaje, ale nie dochodzi do zwykłego rozpoznania sporu co do meritum, o ile dłużnik nie zgłosi rzeczywistych zastrzeżeń, a sprawa nie zostanie następnie skierowana do sądu.
Limit 10% może zmienić strategię wierzyciela
Szczególna procedura może być atrakcyjna przy dochodzeniu zwykłej niezapłaconej faktury, lecz pod względem ekonomicznym nie zawsze jest równoważna postępowaniu sądowemu.
Artykuł 1394/20 ogranicza łączną wysokość odsetek i umownych świadczeń odszkodowawczych, które można dochodzić w tej procedurze, do 10% kwoty głównej należności.
Dodatkowe należności ustawowe oraz koszty windykacji są uregulowane odrębnie.
Ograniczenie może mieć duże znaczenie, gdy umowa przewiduje wysokie odsetki za opóźnienie albo znaczną rekompensatę umowną.
Załóżmy, że należność główna wynosi 100 000 euro, a wierzyciel uważa, że przysługuje mu dodatkowo 15 000 euro z tytułu odsetek oraz rekompensaty umownej.
W ramach procedury z artykułu 1394/20 nie będzie można dochodzić pełnych 15 000 euro z tych dwóch tytułów. Łączna kwota jest ograniczona do 10 000 euro.
Właśnie takim problemem strategicznym zajmował się belgijski Sąd Kasacyjny w sprawie C.17.0622.N z 10 maja 2019 r.
Sąd uznał, że jeżeli wierzyciel jest uprawniony albo może racjonalnie uważać się za uprawnionego do odsetek i świadczeń umownych przekraczających 10% należności głównej, wybór zwykłego postępowania sądowego zamiast szczególnej procedury nie stanowi sam w sobie nieprawidłowego działania.
Orzeczenie pokazuje, dlaczego szybsza droga nie zawsze jest korzystniejsza.
Przed wyborem procedury wierzyciel powinien porównać kwotę, którą może realnie odzyskać w szczególnym trybie, z pełną wartością roszczenia, którego zamierza dochodzić przed sądem.
Zwykłe postępowanie sądowe pozostaje dopuszczalnym wyborem
Belgijskie prawo nie nakazuje każdemu wierzycielowi spełniającemu formalne warunki korzystania z procedury szczególnej.
Potwierdził to belgijski Sąd Kasacyjny w sprawie C.17.0120.N z 12 października 2017 r.
Sąd stwierdził, że wybór zwykłego postępowania sądowego zamiast szczególnego mechanizmu nie stanowi sam w sobie naruszenia ani nadużycia prawa procesowego.
Dla wierzyciela handlowego ma to istotne znaczenie praktyczne.
Zwykłe postępowanie może być lepszym rozwiązaniem, gdy:
- dłużnik już zgłosił merytoryczne zastrzeżenia;
- potrzebne mogą być zeznania świadków albo opinia biegłego;
- wierzyciel zamierza dochodzić odsetek lub rekompensaty umownej znacznie przekraczających limit procedury szczególnej;
- konieczne jest rozstrzygnięcie sporu dotyczącego wykładni umowy;
- wraz z należnością główną trzeba dochodzić dodatkowych roszczeń;
- istnieją wątpliwości, czy szczególny mechanizm w ogóle znajduje zastosowanie w danej sprawie.
Wybór procedury powinien więc wynikać z charakteru konkretnej wierzytelności, a nie z założenia, że szczególny tryb zawsze musi być stosowany do niezapłaconej faktury.
Dłużnik zachowuje prawo do pełnej kontroli sądowej
Wykonalny protokół stwierdzający brak sprzeciwu nie pozbawia dłużnika dostępu do sądu.
Zgodnie z obowiązującym artykułem 1394/24 § 3 wykonanie protokołu może zostać wstrzymane poprzez wniesienie odpowiedniego środka do sądu w terminie jednego miesiąca od doręczenia wykonalnego protokołu.
Belgijski Trybunał Konstytucyjny zwracał także uwagę na zakres późniejszej kontroli sądowej.
Jeżeli sprawa trafia do sądu w ramach przewidzianego prawem mechanizmu zaskarżenia, sąd musi mieć możliwość pełnego zbadania okoliczności faktycznych, zagadnień prawnych oraz kwestii proceduralnych.
Szczególna procedura nie prowadzi zatem do powstania nieodwracalnego tytułu, który na zawsze uniemożliwiałby dłużnikowi merytoryczne zakwestionowanie roszczenia.
Logika mechanizmu jest inna: jeżeli rzeczywisty spór nie istnieje, pełne postępowanie procesowe nie musi być pierwszym etapem uzyskania podstawy egzekucji.
Upadłość i istniejący spór to dwa poważne sygnały ostrzegawcze
Zanim szybkość procedury stanie się głównym argumentem za jej wyborem, wierzyciel powinien przeprowadzić co najmniej dwie kontrole.
Pierwsza dotyczy tego, czy wierzytelność jest rzeczywiście bezsporna.
Jeżeli kupujący przedstawił już udokumentowane zastrzeżenia, procedury z artykułu 1394/20 nie należy traktować jako sposobu na uniknięcie sądowego rozpoznania tych zarzutów.
Druga kwestia to ewentualna niewypłacalność dłużnika.
Artykuł 1394/20 wyłącza wierzytelności związane z upadłością, reorganizacją sądową, zbiorowym postępowaniem dotyczącym zadłużenia oraz innymi ustawowymi przypadkami konkurencji wierzycieli.
Dla zagranicznego wierzyciela oznacza to, że dobrze udokumentowana faktura nie wystarcza.
Przed wyborem procedury należy również sprawdzić aktualny status prawny dłużnika.
Szybko uzyskany tytuł wykonawczy ma ograniczoną wartość praktyczną, jeżeli wierzyciel wybrał mechanizm, który przestał być dostępny z uwagi na wszczęcie zbiorowego postępowania dotyczącego niewypłacalności.
Przykład: niemiecki dostawca i belgijski kupujący
Załóżmy, że niemiecki dostawca przemysłowy dostarczył belgijskiej spółce urządzenia o wartości 68 000 euro.
Obie strony są wpisane do właściwych rejestrów. Dostawa jest udokumentowana. Terminy płatności faktur upłynęły. Belgijski klient nie zgłaszał wad urządzeń, nie kwestionował ceny ani nie zarzucał naruszenia umowy. Kilka wezwań do zapłaty pozostało bez odpowiedzi.
W takiej sytuacji belgijski adwokat wierzyciela może zbadać, czy roszczenie spełnia warunki szczególnej procedury dochodzenia bezspornej należności.
Jeżeli wymogi ustawowe są spełnione, komornik sądowy doręcza dłużnikowi formalne wezwanie wraz z dokumentami potwierdzającymi roszczenie oraz formularzem odpowiedzi.
Belgijska spółka otrzymuje następnie jeden miesiąc na zapłatę, wystąpienie o warunki spłaty albo wyjaśnienie, dlaczego kwestionuje wierzytelność.
Jeżeli dłużnik nadal milczy, komornik musi mimo wszystko odczekać dodatkowe osiem dni przed sporządzeniem protokołu stwierdzającego brak sprzeciwu.
Następnie protokół musi przejść przewidzianą prawem procedurę nadania mu mocy wykonawczej.
Sytuacja zmienia się natychmiast, jeżeli kupujący przedstawi rzeczywiste i uzasadnione zastrzeżenie — na przykład wskaże, że część urządzeń była wadliwa i przedstawi korespondencję potwierdzającą, że problem został zgłoszony wcześniej.
W takim przypadku szczególna procedura zostaje zakończona, a wierzyciel musi zdecydować, czy dochodzić spornej należności w zwykłym postępowaniu sądowym.
Ten sam wierzyciel może od początku wybrać zwykły proces, jeżeli umowa przewiduje odsetki i rekompensaty umowne znacznie przekraczające limit 10% obowiązujący w procedurze szczególnej.
Co zagraniczny wierzyciel powinien sprawdzić przed wszczęciem procedury
W przypadku zagranicznej spółki najważniejsza praca często odbywa się jeszcze przed doręczeniem pierwszego formalnego dokumentu przez komornika.
Wierzyciel powinien ustalić:
- czy roszczenie ma charakter pieniężny, jest określone i wymagalne;
- czy dotychczasowa korespondencja zawiera jakiekolwiek merytoryczne zastrzeżenia wobec długu;
- czy zobowiązanie powstało w ramach działalności gospodarczej stron;
- czy obie strony spełniają wymagania dotyczące wpisu do właściwych rejestrów;
- czy wobec dłużnika nie toczy się postępowanie upadłościowe, reorganizacyjne lub inne postępowanie zbiorowe;
- czy umowa, zamówienia, faktury, dokumenty dostawy lub odbioru oraz korespondencja potwierdzają wysokość wierzytelności;
- jaki jest stosunek dochodzonych odsetek i rekompensaty umownej do ustawowego limitu 10%;
- czy zwykłe postępowanie sądowe nie będzie lepszym rozwiązaniem, jeżeli spór wymaga rozstrzygnięcia kwestii faktycznych albo praw wynikających z umowy.
Po zmianach ustawowych z lutego 2026 r. kontrola rejestru spółki ma szczególne znaczenie w sprawach transgranicznych.
Zagraniczny wierzyciel powinien ustalić, w jakim dokładnie rejestrze wpisana jest dana spółka, zamiast zakładać, że każda forma zagranicznej rejestracji automatycznie umożliwia skorzystanie z belgijskiej procedury.
Szybsza procedura nie jest sposobem na obejście rzeczywistego sporu
Belgijska procedura dochodzenia bezspornych należności daje wierzycielowi handlowemu istotną możliwość: uzyskanie podstawy do egzekucji niezapłaconej wierzytelności bez wcześniejszego przeprowadzania zwykłego procesu co do jej istoty.
Jej praktyczna użyteczność zależy jednak od tego, dlaczego faktura pozostaje niezapłacona.
Jeżeli wierzytelność rzeczywiście nie jest kwestionowana, strony spełniają wymogi rejestrowe, nie zachodzi wyłączająca procedurę sytuacja związana z niewypłacalnością, a limit 10% nie pozbawia wierzyciela istotnej części roszczenia, szczególny mechanizm może zapewnić efektywną drogę do egzekucji.
Jeżeli natomiast kupujący zgłosił rzeczywisty sprzeciw, istotne należności umowne przekraczają limit procedury szczególnej albo wobec dłużnika wszczęto postępowanie dotyczące niewypłacalności, zwykłe postępowanie sądowe lub inna strategia mogą okazać się właściwsze.
Dla zagranicznego wierzyciela najważniejsze pytanie nie brzmi więc wyłącznie, czy Belgia oferuje przyspieszoną procedurę.
Trzeba ustalić, czy konkretna wierzytelność nadal spełnia jej warunki, zanim zostanie doręczone pierwsze formalne wezwanie do zapłaty.
