Zagraniczny wierzyciel przygotowujący się do odzyskania należności handlowej w Meksyku może napotkać praktyczny problem jeszcze zanim sąd zdąży zająć majątek dłużnika: co się stanie, jeśli do tego czasu majątek zniknie?
Meksykańskie prawo postępowania handlowego przewiduje środek zabezpieczający określany jako retención de bienes, czyli zabezpieczenie majątku poprzez ograniczenie możliwości rozporządzania nim. Po spełnieniu warunków określonych w meksykańskim Kodeksie handlowym mechanizm ten pozwala zachować aktywa na potrzeby późniejszej egzekucji.
Na pierwszy rzut oka taki środek może wydawać się zbędny w handlowym postępowaniu egzekucyjnym. Postępowanie to przewiduje już embargo, czyli zajęcie majątku w ramach egzekucji. Dlaczego wierzyciel może potrzebować obu instrumentów?
Meksykański Sąd Najwyższy rozstrzygnął właśnie tę kwestię. W wiążącej linii orzeczniczej 1a./J. 48/2023 (11a.), numer rejestracyjny 2026431, Pierwsza Izba uznała, że zabezpieczenie majątku może być stosowane w handlowym postępowaniu egzekucyjnym niezależnie od zajęcia, ponieważ oba środki pełnią odmienne funkcje.
Dla wierzyciela obawiającego się, że przed skuteczną egzekucją majątek zostanie przeniesiony, roztrwoniony lub zbyty, rozróżnienie to może mieć kluczowe znaczenie.
Dlaczego zabezpieczenie i zajęcie służą różnym celom
Sprawa trafiła do Sądu Najwyższego po tym, jak dwa kolegialne sądy okręgowe przyjęły sprzeczne stanowiska.
Jeden z sądów uznał zabezpieczenie majątku za dopuszczalne, ponieważ przepisy dotyczące środków zabezpieczających mają ogólne zastosowanie do postępowań handlowych, w tym postępowań egzekucyjnych. Drugi uznał, że zabezpieczenie nie powinno mieć zastosowania, skoro meksykański Kodeks handlowy przewiduje już szczególny mechanizm zajęcia majątku w handlowym postępowaniu egzekucyjnym.
Sąd Najwyższy odrzucił pogląd, zgodnie z którym możliwość zajęcia wyklucza zastosowanie zabezpieczenia majątku.
W linii orzeczniczej 1a./J. 48/2023 (11a.) Pierwsza Izba stwierdziła, że środek przewidziany w art. 1168 Kodeksu handlowego może zostać zastosowany w handlowym postępowaniu egzekucyjnym, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki. Odpowiednie przepisy nie ustanawiają niezgodności między zabezpieczeniem a zajęciem.
Różnica ma znaczenie nie tylko prawne, lecz także praktyczne.
Zajęcie jest związane z mechanizmem przymusowej egzekucji na podstawie dokumentu umożliwiającego wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Sąd Najwyższy zauważył, że czynności związane z egzekucją i doręczeniem zawiadomienia pozwanemu mogą w określonych okolicznościach stworzyć mu możliwość ukrycia majątku.
Zabezpieczenie pełni wcześniejszą funkcję ochronną. Pozwala zachować majątek i ograniczyć możliwość jego ukrycia, roztrwonienia lub zbycia przez przyszłego pozwanego, zanim orzeczenie będzie mogło zostać skutecznie wykonane.
Zabezpieczenie chroni więc dostępność majątku, natomiast zajęcie pełni własną funkcję w ramach postępowania egzekucyjnego.
Rozróżnienie to potwierdza również art. 1410 Kodeksu handlowego. Regulując sprzedaż majątku po wydaniu orzeczenia nakazującego egzekucję, przepis ten wyraźnie odnosi się do majątku zabezpieczonego lub zajętego. Sąd Najwyższy wykorzystał to sformułowanie jako dodatkowe potwierdzenie, że ustawodawca dopuścił funkcjonowanie obu mechanizmów w handlowym postępowaniu egzekucyjnym.
Co wierzyciel musi wykazać, aby uzyskać zabezpieczenie
Zabezpieczenie majątku nie jest przyznawane automatycznie tylko dlatego, że należność handlowa nie została zapłacona.
Artykuł 1175 Kodeksu handlowego ustanawia konkretne wymagania. Wierzyciel musi przede wszystkim wykazać istnienie roszczenia o określonej wysokości, które jest wymagalne i nadaje się do dochodzenia.
Wierzyciel musi również wskazać wartość dochodzonego roszczenia lub majątku oraz z wymaganą dokładnością określić składniki majątku, których ma dotyczyć środek.
Pozostałe wymagania zależą częściowo od charakteru roszczenia podstawowego.
Jeżeli majątek został ustanowiony jako zabezpieczenie albo przyszłe powództwo dotyczy bezpośrednio praw do tego majątku, wnioskodawca musi pod przysięgą przedstawić powody uzasadniające obawę, że aktywa zostaną ukryte, roztrwonione lub zbyte. Jeżeli wartość majątku nie wystarcza do zabezpieczenia długu, niedobór ten musi zostać wykazany odpowiednią wyceną lub dokumentacją.
W przypadku roszczeń osobistych wnioskodawca musi oświadczyć pod przysięgą, że nie są mu znane inne składniki majątku dłużnika poza tymi, których dotyczy wniosek. Co do zasady musi również wskazać uzasadnione podstawy obawy, że dłużnik ukryje, roztrwoni lub zbędzie ten majątek.
Wierzyciel musi ponadto ustanowić zabezpieczenie potencjalnych szkód poniesionych przez dłużnika wskutek zastosowanego środka, jeżeli główne powództwo nie zostanie wniesione w ustawowym terminie albo jeśli ostatecznie roszczenie wobec pozwanego zostanie oddalone.
Jest to istotne ograniczenie. Zabezpieczenie majątku ma chronić uzasadniony interes wierzyciela w przyszłej egzekucji, ale jednocześnie może znacząco ograniczyć możliwość rozporządzania majątkiem jeszcze przed ostatecznym rozstrzygnięciem sporu. Meksykańskie prawo łączy więc mechanizm ochrony aktywów z ochroną przed szkodami wynikającymi z nieuzasadnionego zastosowania środka.
Środki pieniężne i depozyty bankowe podlegają szczególnej zasadzie
Artykuł 1168 przewiduje istotną zasadę dotyczącą gotówki, środków zdeponowanych w instytucjach kredytowych oraz innych rzeczy zamiennych.
W odniesieniu do takich aktywów na potrzeby tego przepisu domniemywa się ryzyko ich zbycia, ukrycia lub roztrwonienia, chyba że osoba objęta środkiem zabezpieczy kwotę zadłużenia.
Odpowiednio art. 1175 zwalnia wnioskodawcę ze zwykłego obowiązku szczegółowego przedstawiania powodów obawy przed ukryciem, roztrwonieniem lub zbyciem, jeżeli środek dotyczy gotówki, depozytów bankowych lub innych rzeczy zamiennych.
Nie oznacza to zniesienia pozostałych ustawowych przesłanek uzyskania zabezpieczenia. Rodzaj aktywów ma jednak szczególne znaczenie przy ocenie możliwości zastosowania tego mechanizmu.
Rachunki bankowe rodzą również odrębną kwestię proceduralną: jak zabezpieczenie środków funkcjonuje w konkretnym postępowaniu handlowym i jakie środki zaskarżenia są dostępne po zastosowaniu takiego środka. Kwestie te zależą od rodzaju postępowania i zostały osobno omówione w naszym materiale o zamrożeniu rachunku bankowego w Meksyku.
Czy majątek można zabezpieczyć przed wysłuchaniem dłużnika
Tak, jeżeli spełnione są ustawowe warunki środka zabezpieczającego stosowanego przed wszczęciem postępowania głównego.
Artykuł 1177 pozwala na stosowanie środków zabezpieczających przewidzianych w Kodeksie handlowym zarówno przed wszczęciem postępowania głównego, jak i po jego rozpoczęciu.
Jeżeli o środek występuje się przed wniesieniem głównego roszczenia, sąd może go zastosować bez wcześniejszego wezwania osoby, przeciwko której jest skierowany, po spełnieniu wymagań określonych przez prawo.
Ta cecha w dużej mierze wyjaśnia praktyczne znaczenie mechanizmu wskazane przez Sąd Najwyższy.
Gdyby wierzyciel musiał zawiadomić przyszłego pozwanego przed zabezpieczeniem majątku, samo zawiadomienie mogłoby pozbawić środek skuteczności w sytuacji rzeczywistego ryzyka wyprowadzenia aktywów.
Brak wcześniejszego zawiadomienia nie oznacza jednak pozbawienia osoby objętej środkiem ochrony procesowej.
Zgodnie z art. 1179 po wykonaniu zabezpieczenia osoba, której ono dotyczy, ma trzy dni na przedstawienie argumentów, które uważa za stosowne. Środek powinien również zostać uchylony, jeżeli pozwany zdeponuje wartość lub przedmiot roszczenia, przedstawi odpowiednią gwarancję albo zabezpieczy dochodzoną kwotę wystarczającym majątkiem nieruchomym zgodnie z zasadami ustawowymi.
Kodeks handlowy rozdziela zatem dwie kwestie: czy wcześniejsze zawiadomienie mogłoby pozbawić środek zabezpieczający skuteczności oraz jakie prawa przysługują osobie objętej środkiem już po zabezpieczeniu majątku.
Po zabezpieczeniu przed wniesieniem pozwu wierzyciel musi działać szybko
Uzyskanie zabezpieczenia przed wniesieniem głównego roszczenia nie pozwala wierzycielowi blokować majątku dłużnika przez nieokreślony czas, podczas gdy dopiero rozważa wszczęcie postępowania.
Artykuł 1181 przewiduje krótki termin.
Jeżeli środek zabezpieczający został wykonany przed wniesieniem głównego powództwa, a sprawa ma być prowadzona w tym samym miejscu, w którym zarządzono zabezpieczenie, wnioskodawca musi wnieść powództwo w ciągu trzech dni.
Jeżeli postępowanie główne ma zostać wszczęte w innym miejscu, Kodeks handlowy przewiduje dodatkowy czas obliczany zgodnie z ustanowioną w nim zasadą dotyczącą odległości terytorialnej.
Następnie wnioskodawca musi wykazać przed sędzią, który zarządził zabezpieczenie, że powództwo zostało w terminie wniesione do właściwego sądu w dodatkowym okresie przewidzianym w art. 1181.
Konsekwencje niedochowania tego wymogu są istotne. Zgodnie z art. 1182 jego niespełnienie powoduje uchylenie środka zabezpieczającego przez sąd z urzędu, nawet jeżeli osoba objęta środkiem sama nie zażądała jego uchylenia.
Dla zagranicznego wierzyciela oznacza to, że strategia procesowa powinna być przygotowana jeszcze przed wystąpieniem o zabezpieczenie majątku. Wniosku o ochronę aktywów i głównego powództwa nie należy traktować jako niezależnych od siebie działań.
Zabezpieczenie nie zastępuje zajęcia
Linii orzeczniczej Sądu Najwyższego z 2023 roku nie należy rozumieć jako możliwości uzyskania dwóch zamiennych ograniczeń wyłącznie w celu zwiększenia presji na dłużnika.
Jej znaczenie jest bardziej precyzyjne.
Zabezpieczenie i zajęcie mogą współistnieć, ponieważ mają odmienne cele prawne i funkcje procesowe.
Zabezpieczenie ma przeciwdziałać ryzyku, że majątek potrzebny do skutecznego odzyskania należności przestanie być dostępny. Zajęcie funkcjonuje natomiast w ramach postępowania egzekucyjnego właściwego dla dokumentu, na którym wierzyciel opiera egzekucję.
Rozróżnienie to jest szczególnie istotne, gdy wierzyciel dysponuje już dokumentami pozwalającymi na wszczęcie handlowego postępowania egzekucyjnego, ale jednocześnie ma uzasadnione obawy dotyczące zachowania majątku dłużnika.
Pytanie nie sprowadza się zatem do tego, czy wierzyciel będzie mógł później żądać zajęcia.
W praktyce ważniejsze jest inne pytanie: czy odpowiedni majątek nadal będzie dostępny w chwili, gdy możliwe stanie się skuteczne skierowanie do niego egzekucji?
Co zagraniczny wierzyciel powinien sprawdzić przed złożeniem wniosku
Przed wystąpieniem o zabezpieczenie majątku zagraniczny wierzyciel powinien co do zasady ustalić:
- czy roszczenie ma określoną wysokość, jest wymagalne i nadaje się do dochodzenia;
- jakie konkretnie aktywa mają zostać objęte środkiem i czy można je wystarczająco precyzyjnie zidentyfikować;
- czy roszczenie podstawowe ma charakter osobisty, czy jest związane z określonym zabezpieczonym majątkiem lub prawami do niego;
- jakie dowody potwierdzają ustawowe ryzyko ukrycia, roztrwonienia lub zbycia majątku, gdy wykazanie takiego ryzyka jest wymagane;
- czy istnienie innego znanego majątku dłużnika wpływa na możliwość uzyskania zabezpieczenia w przypadku roszczenia osobistego;
- czy aktywa obejmują gotówkę, depozyty bankowe lub inne rzeczy zamienne, do których ma zastosowanie ustawowe domniemanie;
- jakie zabezpieczenie potencjalnych szkód może być wymagane od wnioskodawcy;
- czy główne powództwo i dokumenty dowodowe są gotowe do wniesienia w odpowiednim terminie, jeżeli zabezpieczenie ma zostać uzyskane przed rozpoczęciem postępowania.
Kwestie te należy rozpatrywać jako część szerszej strategii windykacji w Meksyku, a nie dopiero wtedy, gdy w toku egzekucji pojawią się problemy.
Praktyczna wartość zabezpieczenia majątku w dużej mierze zależy od momentu jego zastosowania.
Wierzyciel może dysponować uzasadnionym roszczeniem oraz dokumentem pozwalającym na wszczęcie handlowego postępowania egzekucyjnego, a mimo to napotkać problem z faktycznym odzyskaniem należności, jeżeli aktywa mogące zaspokoić roszczenie przestaną być dostępne przed skierowaniem do nich egzekucji.
Meksykańskie prawo pozwala ograniczyć to ryzyko poprzez zabezpieczenie majątku, które po spełnieniu ustawowych warunków może funkcjonować obok zajęcia.
Linia orzecznicza Sądu Najwyższego 1a./J. 48/2023 (11a.) wyraźnie potwierdza to rozróżnienie: możliwość zajęcia w handlowym postępowaniu egzekucyjnym sama w sobie nie wyklucza wcześniejszego zabezpieczenia majątku.
Dla zagranicznego wierzyciela praktycznym priorytetem jest więc odpowiednio wczesne zidentyfikowanie aktywów, sprawdzenie możliwości wykazania przesłanek zabezpieczenia, przygotowanie wymaganego zabezpieczenia potencjalnych szkód oraz gotowość do terminowego wszczęcia postępowania głównego, jeżeli środek ma zostać zastosowany przed wniesieniem pozwu.
Ochrona aktywów może mieć największą wartość właśnie zanim dłużnik uzyska możliwość utrudnienia przyszłej egzekucji.
