Zagraniczny wierzyciel uzyskuje orzeczenie przeciwko dłużnikowi w Szkocji i chce przejść do przymusowej egzekucji. Na tym etapie może spotkać się z nietypowym określeniem: kolejnym krokiem staje się wybór odpowiedniej diligence.
W tym kontekście diligence nie oznacza badania due diligence, analizy spółki przed transakcją ani weryfikacji kontrahenta. W prawie szkockim termin ten obejmuje grupę formalnych procedur, za pomocą których wierzyciel może przymusowo dochodzić wykonania obowiązku, w szczególności zapłaty należności.
Różnica terminologiczna odzwierciedla znacznie ważniejszą cechę. Szkocja ma własny system prawny i własną strukturę środków egzekucyjnych. Dlatego wierzyciel, który próbuje przenieść na sprawę szkocką terminologię i sposób myślenia właściwy dla Anglii i Walii, może błędnie określić zarówno właściwy środek, jak i majątek, do którego może on zostać zastosowany.
Diligence nie jest jedną procedurą egzekucyjną
W prawie szkockim diligence nie jest nazwą jednego konkretnego działania egzekucyjnego. To pojęcie zbiorcze obejmujące różne sposoby przymusowego wykonania.
Accountant in Bankruptcy — szkocki organ publiczny, który między innymi publikuje oficjalne statystyki dotyczące postępowań egzekucyjnych — używa pojęcia diligence do określenia różnych procesów egzekwowania zobowiązań w prawie szkockim.
W podobny sposób termin ten pojawia się w materiałach Scottish Parliament dotyczących formalnych procedur przymusowego wykonywania zobowiązań cywilnych.
Nie jest to wyłącznie historyczne określenie zachowane w dawnych ustawach. Według oficjalnych danych w latach 2024–2025 w Szkocji przeprowadzono 589 405 czynności zaliczanych do diligence.
Praktyczne znaczenie tego systemu polega na tym, że samo uzyskanie orzeczenia nie odpowiada jeszcze na pytanie, w jaki sposób należność powinna zostać wyegzekwowana.
Najpierw trzeba ustalić, jaki majątek posiada dłużnik i gdzie ten majątek się znajduje.
W zależności od rodzaju aktywów stosowane mogą być różne formy diligence.
- Pieniądze lub inne składniki majątku należące do dłużnika, lecz znajdujące się u osoby trzeciej, mogą w określonych warunkach podlegać arrestment.
- Wynagrodzenie za pracę może być objęte earnings arrestment.
- Określone ruchome składniki majątku materialnego znajdujące się w posiadaniu dłużnika mogą podlegać attachment.
- Inhibition może ograniczyć możliwość rozporządzania nieruchomościami, w tym gruntem lub budynkami, chociaż sam ten środek nie prowadzi do sprzedaży nieruchomości ani automatycznej zapłaty wierzycielowi.
- W szczególnych sytuacjach dostępne są również inne wyspecjalizowane formy diligence.
Środki te nie są więc zamienne.
Dlaczego słowo „attachment” może wprowadzić zagranicznego wierzyciela w błąd
Jednym z typowych błędów w transgranicznej windykacji jest dosłowne przenoszenie angielskiej terminologii egzekucyjnej do systemu szkockiego.
W Anglii i Walii wierzyciel może spotkać się z pojęciem attachment of earnings order.
W Szkocji ustawowy mechanizm potrąceń z wynagrodzenia określa się natomiast jako earnings arrestment.
Jednocześnie słowo attachment w prawie szkockim ma inne, techniczne znaczenie. Na podstawie Debt Arrangement and Attachment (Scotland) Act 2002 attachment jest odrębną formą diligence skierowaną do określonych ruchomych składników majątku materialnego dłużnika.
Dla wierzyciela nie jest to jedynie kwestia poprawnego tłumaczenia.
Jeżeli znanym składnikiem majątku jest wynagrodzenie dłużnika, a zagraniczny wierzyciel prosi szkockiego doradcę o „attachment”, może w rzeczywistości wskazać zupełnie inny mechanizm niż ten, którego potrzebuje.
Podobna ostrożność jest konieczna przy innych określeniach.
Szkockie arrestment może pod względem gospodarczym przypominać środki stosowane w innych państwach wobec aktywów znajdujących się u osoby trzeciej, lecz działa według własnych reguł prawa szkockiego.
Tak samo inhibition nie powinno być automatycznie traktowane jako szkocka nazwa angielskiego charging order. Skutki prawne tych instytucji są odmienne.
Prawidłowa terminologia pomaga więc ustalić nie tylko nazwę procedury, lecz także rodzaj majątku, którego może ona dotyczyć.
Orzeczenie daje prawo do egzekucji, ale nie gwarantuje odzyskania pieniędzy
Aby zrozumieć diligence, trzeba rozdzielić dwa etapy: uzyskanie prawnej podstawy żądania wykonania oraz faktyczne odzyskanie pieniędzy lub majątku.
Co do zasady do zastosowania zwykłych środków egzekucyjnych wierzyciel potrzebuje szkockiego orzeczenia — decree — albo innego dokumentu stanowiącego podstawę przymusowego wykonania.
W zależności od wybranego środka konieczne mogą być jednak dodatkowe czynności poprzedzające egzekucję.
Jedną z najważniejszych jest charge for payment.
Jest to formalne wezwanie do zapłaty, które w większości przypadków musi zostać doręczone dłużnikowi przed zastosowaniem dalszych środków egzekucyjnych.
Obejmuje ono należną kwotę, odpowiednie odsetki i koszty oraz zasadniczo daje dłużnikowi 14 dni na dobrowolną zapłatę.
W przypadkach przewidzianych prawem, gdy dłużnikiem jest osoba fizyczna, wymagane może być również przekazanie Debt Advice and Information Package — ustawowego pakietu informacji dotyczących zadłużenia i dostępnej pomocy.
Wymogi te pokazują, dlaczego wyroku nie można utożsamiać z faktycznym odzyskaniem należności.
Decree daje wierzycielowi podstawę prawną, ale następnie trzeba jeszcze wybrać właściwą diligence i skierować ją do majątku, który rzeczywiście istnieje i może służyć zaspokojeniu długu.
Wiele formalnych czynności egzekucyjnych w Szkocji wykonują officers of court, w tym sheriff officers.
Szkocki system egzekucyjny jest zorganizowany wokół konkretnego składnika majątku
Załóżmy, że wierzyciel uzyskał orzeczenie zasądzające 100 000 funtów od szkockiej spółki.
Jeżeli spółka posiada znaczące środki na rachunku bankowym, strategia może koncentrować się na arrestment.
Jeżeli dłużnikiem jest osoba fizyczna otrzymująca wynagrodzenie, właściwym kierunkiem może być analiza earnings arrestment.
Jeżeli dłużnik posiada maszyny, urządzenia lub inne kwalifikujące się ruchomości, znaczenie może mieć attachment.
Jeżeli jest właścicielem gruntu lub innej nieruchomości, inną funkcję może pełnić inhibition.
W każdym z tych przypadków orzeczenie jest takie samo.
Zmienia się diligence, ponieważ zmienia się rodzaj majątku.
Dlatego ustalenie majątku dłużnika ma szczególne znaczenie jeszcze przed rozpoczęciem właściwej egzekucji.
Wierzyciel, który zna jedynie adres rejestrowy spółki-dłużnika, może dysponować ważnym orzeczeniem, ale nie mieć realnego planu odzyskania należności.
Przed poniesieniem kosztów kolejnych czynności warto ustalić, czy dłużnik ma rachunki bankowe, dochody z pracy, ruchomości, nieruchomości lub inne aktywa, wobec których można zastosować odpowiednią formę diligence.
Znaczenie ma również położenie majątku.
Sam fakt posiadania szkockiego decree nie oznacza, że każdy składnik majątku dłużnika znajdujący się w dowolnym państwie automatycznie podlega szkockim środkom egzekucyjnym.
Z punktu widzenia zagranicznego wierzyciela pytanie nie powinno więc brzmieć wyłącznie:
„Jak wyegzekwować wyrok?”
Bardziej precyzyjne pytanie brzmi:
„Jaki majątek posiada dłużnik, gdzie się on znajduje i która forma Scottish diligence może zgodnie z prawem objąć właśnie ten majątek?”
Diligence może chronić egzekucję jeszcze przed zakończeniem procesu
Pojęcie diligence występuje w Szkocji również w drugim ważnym kontekście.
Część 1A Debtors (Scotland) Act 1987 reguluje diligence on the dependence.
W odróżnieniu od zwykłej diligence in execution, stosowanej po uzyskaniu podstawy do przymusowego wykonania, diligence on the dependence ma charakter zabezpieczający i może być stosowana jeszcze w toku postępowania sądowego.
W przypadkach przewidzianych ustawą sąd może udzielić zezwolenia na arrestment on the dependence albo inhibition on the dependence.
Celem takiego środka nie jest natychmiastowe przekazanie pieniędzy wierzycielowi, lecz ograniczenie ryzyka, że majątek potrzebny do wykonania przyszłego orzeczenia zniknie albo zostanie rozdysponowany przed zakończeniem sporu.
Zabezpieczenie nie jest przyznawane automatycznie tylko dlatego, że powód dochodzi wysokiej kwoty.
Prawo wymaga uwzględnienia między innymi tego, czy wierzyciel wykazał prima facie zasadną sprawę, czy istnieje realne i istotne ryzyko, że wykonanie przyszłego orzeczenia bez zabezpieczenia zostałoby udaremnione albo poważnie utrudnione, oraz czy zastosowanie środka jest rozsądne w świetle wszystkich okoliczności.
Termin diligence może więc obejmować zarówno wykonanie już istniejącej podstawy egzekucyjnej, jak i określone środki zabezpieczające stosowane podczas trwającego postępowania.
Arrestment on the dependence i inhibition on the dependence mają jednak różne przedmioty i skutki, dlatego wymagają odrębnej analizy.
Samo podejrzenie, że dłużnik nie zapłaci, nie wystarcza
Praktyczne granice zabezpieczającej diligence dobrze pokazuje niedawne orzeczenie Court of Session.
W sprawie Mermaid Subsea Services (UK) Ltd v James Fisher Offshore Ltd [2025] CSOH 68 wierzyciel uzyskał zezwolenie na diligence on the dependence w formie arrestment i inhibition w związku ze sporem toczącym się w Anglii.
Następnie pozwany wystąpił o uchylenie tych środków.
Do czasu rozpatrzenia wniosku sąd dysponował nowszymi informacjami finansowymi. Lord Cubie przeanalizował zaktualizowane sprawozdania spółki, sytuację finansową grupy oraz wsparcie dostępne dla pozwanego.
Sąd uznał, że wierzyciel wykazał wymagane prima facie podstawy roszczenia, ale stwierdził jednocześnie, że aktualny materiał dowodowy nie potwierdza już wymaganego realnego i istotnego ryzyka dla przyszłej egzekucji.
W konsekwencji zezwolenie na zabezpieczającą diligence zostało uchylone.
Orzeczenie to pokazuje istotną cechę współczesnego szkockiego systemu.
Do zastosowania zabezpieczenia nie wystarcza wysoka wartość roszczenia ani sama obawa wierzyciela, że dłużnik może mieć później problemy z zapłatą.
Wymagane ryzyko musi zostać wykazane na podstawie aktualnych okoliczności i dowodów.
W sporze gospodarczym znaczenie mogą mieć sprawozdania finansowe dłużnika, kondycja całej grupy kapitałowej, wsparcie podmiotów powiązanych, transakcje dotyczące aktywów, warunki finansowania oraz dowody wskazujące na możliwość wyzbywania się majątku.
Diligence to stary termin, ale współczesne prawo
Samo słowo diligence ma długą historię, jednak obecny szkocki system egzekucyjny stale się rozwija.
Jego współczesną podstawę prawną tworzą w szczególności:
- Debtors (Scotland) Act 1987;
- Debt Arrangement and Attachment (Scotland) Act 2002;
- Bankruptcy and Diligence etc. (Scotland) Act 2007.
Kolejne zmiany wprowadza Bankruptcy and Diligence (Scotland) Act 2024.
Przykładowo section 17 tej ustawy weszła w życie 20 stycznia 2025 roku i zmieniła zasady diligence on the dependence w sytuacjach, gdy dłużnikiem jest osoba fizyczna, wprowadzając w określonych przypadkach dodatkowy wymóg przekazania Debt Advice and Information Package.
Samo uchwalenie ustawy nie oznacza jednak, że każde jej postanowienie jest już stosowane.
Według stanu na wrzesień 2026 roku część reform dotyczących diligence nadal wymaga odrębnego wejścia w życie, przygotowania przepisów proceduralnych lub zakończenia odpowiednich konsultacji.
Planując działania egzekucyjne, wierzyciel powinien więc odróżniać przepisy już obowiązujące od tych, które zostały uchwalone, lecz jeszcze nie są stosowane.
Co zagraniczny wierzyciel powinien sprawdzić przed egzekucją
Przy dochodzeniu należności od dłużnika w Szkocji planowanie egzekucji warto rozpocząć jeszcze przed przekazaniem sprawy sheriff officer.
Wierzyciel powinien ustalić:
- czy wyrok, decree lub inny dokument stanowi podstawę egzekucji w Szkocji;
- czy przed zastosowaniem wybranego środka wymagane jest charge for payment lub inne działanie wstępne;
- czy dłużnikiem jest osoba fizyczna i czy mają zastosowanie dodatkowe ustawowe gwarancje;
- jakie aktywa dłużnika zostały faktycznie zidentyfikowane;
- czy aktywa te należą rzeczywiście do dłużnika, a nie do spółki powiązanej lub osoby trzeciej;
- gdzie znajduje się odpowiedni majątek;
- jaka forma diligence może zostać zastosowana do konkretnego składnika majątku;
- czy egzekucji nie ogranicza postępowanie insolwencyjne, moratorium lub inna przeszkoda prawna.
Jeżeli spór nie zakończył się jeszcze prawomocnym rozstrzygnięciem, należy odrębnie ocenić, czy istnieją dowody uzasadniające zastosowanie środka zabezpieczającego.
Nie należy zakładać, że tymczasowe zabezpieczenie majątku jest automatycznie dostępne w każdym sporze o zapłatę.
Dlatego Szkocji nie należy traktować po prostu jako kolejnego regionu jednej brytyjskiej procedury egzekucyjnej.
Jak szerzej wyjaśniamy w przewodniku Grandliga dotyczącym windykacji w Wielkiej Brytanii, w Zjednoczonym Królestwie funkcjonują odrębne systemy prawne, a odzyskiwanie należności od szkockiego dłużnika wymaga analizy właściwych dla Szkocji środków egzekucyjnych.
Co „diligence” oznacza w praktyce
Kiedy szkocki prawnik lub sheriff officer mówi o diligence, ma na myśli odrębny zespół norm prawa szkockiego dotyczących przymusowego wykonania.
Nie jest to jedna uniwersalna procedura ani po prostu wysłanie funkcjonariusza egzekucyjnego do dłużnika.
Aby egzekucja była skuteczna, muszą do siebie pasować konkretne elementy:
podstawa prawna egzekucji, rodzaj i lokalizacja majątku dłużnika, wymagane czynności poprzedzające oraz właściwie dobrany środek egzekucyjny.
Dla zagranicznego wierzyciela zrozumienie słowa diligence jest więc dopiero pierwszym krokiem.
Znacznie ważniejsze jest ustalenie, która konkretnie diligence może przekształcić prawne roszczenie wierzyciela w rzeczywiste odzyskanie należności.
