Zambiya’da alacak tahsilatı

Zambiya’da alacak tahsilatı, borçlunun, borcu kanıtlayan belgelerin ve Zambiya’da ödeme için kullanılabilecek malvarlığının uygulamaya dönük şekilde incelenmesiyle başlar. Bu aşamada borçlunun gerçek kişi, ortaklık veya şirket olup olmadığı, ticari faaliyetine devam edip etmediği, işletmesinin fiilen nerede yürütüldüğü, Zambiya’da banka hesapları, üçüncü kişilerden alacakları, araçları, ekipmanı, taşınmazları veya başka varlıkları bulunup bulunmadığı, ayrıca borçlu hakkında devam eden davalar, icra işlemleri, şirketin mali iyileştirme süreci veya tasfiye süreci olup olmadığı belirlenmelidir.

Ticari alacaklarda analiz, borçlunun faaliyet alanını ve borcun doğduğu hukuki ilişkiyi de kapsamalıdır. Zambiya’da ödenmeyen borçlar tedarik sözleşmelerinden, madencilik alanındaki hizmetlerden, taşıma ve lojistikten, sınır ötesi ticaretten, inşaat işlerinden, acentelik sözleşmelerinden, dağıtım sözleşmelerinden, ödünç sözleşmelerinden, ödenmemiş faturalardan veya mesleki hizmetlerden kaynaklanabilir. Alacaklı; sözleşmeyi, faturaları, teslim belgelerini, yazışmaları, hesap dökümlerini, ödeme teyitlerini, yazılı borç ikrarını ve uzlaşma tekliflerini saklamalıdır, çünkü bu belgeler alacağın görüşmelerle, olağan yargılama yoluyla, özet hükümle, icra yoluyla veya ödeme aczine ilişkin işlemlerle takip edilip edilemeyeceğini belirler.

Borçlunun tahsilatı engelleyen bir sürece girmemiş olması ve faaliyetine devam etmesi halinde ilk aşama yargı dışı alacak tahsilatı olabilir. Bu aşama yazılı ödeme talebini, borçluyla doğrudan iletişimi, ödeme kararı almaya yetkili kişinin belirlenmesini, ödeme şartlarının görüşülmesini ve taksit planı, mal iadesi, borç için teminat, mahsup veya başka bir uzlaşma yapısının alacaklı açısından kabul edilebilir olup olmadığının değerlendirilmesini içerir.

Dosyanın bundan sonraki yönünü belirlemeye yönelik pratik karar noktası genellikle 60 gün içinde ortaya çıkar: bu süre içinde borçlunun ödeme yapmaya, uygulanabilir bir uzlaşmaya varmaya veya esaslı bir uyuşmazlığı sürdürmeye hazır olup olmadığı normal olarak anlaşılmış olmalıdır. Üzerinde anlaşılmış bir ödeme planı veya başka bir uzlaşma düzenlemesi, sürecin bu noktadan sonra da devam etmesini haklı kılabilir. Borçlu borca ilişkin itirazını destekleyen delil sunmazsa, iletişimden kaçınırsa, varlıklarını devretmeye başlarsa, faaliyetini durdurursa, mali iyileştirme veya tasfiye sürecine girerse ya da mevcut belgeler resmî işlemlerin başlatılmasını zaten destekliyorsa, 60 günlük sürenin dolması beklenmeden daha erken mahkeme yoluyla alacak tahsilatı aşamasına geçilebilir.

Mahkemeye başvurmadan önce alacaklı, Zambiya’da alacak tahsilatı için zamanaşımı süresini değerlendirmelidir. Olağan sözleşmesel para alacaklarında genel olarak, dava hakkının doğduğu tarihten itibaren hesaplanan 6 yıllık zamanaşımı süresi esas alınır; ancak alacak özel bir belgeye, mahkeme kararına veya farklı süreye tabi başka bir alacak türüne dayanıyorsa süre değişebilir. Borcun yazılı olarak kabul edilmesi veya kısmi ödeme yapılması sürenin işlemesi bakımından önem taşıyabilir, bu nedenle alacaklı borçlunun yükümlülüğü kabul ettiğini gösteren yazışmaları, ödeme teyitlerini, uzlaşma tekliflerini ve diğer belgeleri saklamalıdır.

Zambiya’da mahkeme yoluyla alacak tahsilatı, olağan hukuk yargılamasıyla ve açık belgelere dayanan uygun dosyalarda tam yargılama yapılmadan karar verilmesini sağlayan başvurularla yürütülebilir. Bu başvurular arasında özet hüküm talebi de yer alır. Uygun yol, alacağın tutarına, alacaklının belgelerine, borçlunun savunmasına, tanık dinlenmesi gerekip gerekmediğine, delillerin niteliğine ve uyuşmazlığa bakmaya yetkili mahkemeye göre belirlenir.

Alacak tahsilatı davalarında ilk derece mahkemeleri, genel olarak sulh mahkemeleri olarak anılan alt mahkemeler ve Yüksek Mahkemedir. Sulh mahkemelerinin parasal yetkisi hâkimin derecesine göre değişir: baş yerleşik sulh hâkimi 1.000.000 Zambiya kvaçasına kadar, asli yerleşik sulh hâkimi 900.000 Zambiya kvaçasına kadar, kıdemli yerleşik sulh hâkimi 500.000 Zambiya kvaçasına kadar, yerleşik sulh hâkimi 300.000 Zambiya kvaçasına kadar, birinci sınıf sulh hâkimi 150.000 Zambiya kvaçasına kadar, ikinci sınıf sulh hâkimi 100.000 Zambiya kvaçasına kadar ve üçüncü sınıf sulh hâkimi 75.000 Zambiya kvaçasına kadar olan hukuk davalarına bakabilir. İlgili parasal sınırı aşan davalar veya ilk derece sınırsız yetki gerektiren uyuşmazlıklar Yüksek Mahkemeye sunulmalıdır.

Olağan hukuk yargılaması, yetkili mahkemeye uygun dava açma belgesinin sunulmasıyla başlar. Yüksek Mahkemede ve ticari bölümde, uyuşmazlığın niteliğine ve talep edilen hukuki korumaya bağlı olarak, dava dilekçesiyle birlikte mahkeme celbi, yeminli beyanla desteklenen başvuru dilekçesi, talep dilekçesi veya başvuru bildirimi kullanılabilir. Dava dilekçesi maddi olayları, alacağın hukuki dayanağını ve alacaklının mahkemeden istediği sonucu açıkça göstermelidir.

Dava açıldıktan sonra, davayı başlatan belge davalıya tebliğ edilmeli ve davacı mahkemeye tebliğ kanıtı sunmalıdır. Ticari alacak uyuşmazlıklarında dosyaya sözleşme, faturalar, hesap dökümü, yazışmalar, ödeme talebi, belge listesi, tanık listesi ve borcun muaccel olduğunu gösteren diğer deliller eklenebilir.

Mahkeme celbi veya davayı başlatan başka bir belge tebliğ edildikten sonra davalının savunma sunması için genellikle 14 ila 42 gün süresi vardır. Bu süre, mahkeme kalemi ile davalının adresi arasındaki mesafeye ve davalının Zambiya dışında bulunup bulunmadığına göre belirlenir. Davalı gerekli süre içinde savunma sunmazsa, usuli şartların sağlanması halinde alacaklı gıyabi hüküm verilmesini isteyebilir.

Davalı savunma sunarsa, mahkeme davanın devamı için dilekçeler, belgelerin açıklanması ve incelenmesi, delil değişimi, tanık beyanları, bilirkişi görüşleri, yazılı açıklamalar ve duruşma takvimi hakkında talimat verebilir. Alacak davalarında bu süre ve talimatlara uyulması önemlidir, çünkü belgelerin geç sunulması davanın etkili şekilde ilerlemesini zorlaştırabilir.

Dava ticari bölümde görülüyorsa, mahkeme düzenleme toplantısı belirleyebilir. Taraflar, toplantıdan en az yedi gün önce kısa yazılı açıklamalarını hazırlayıp birbirlerine sunmalıdır. Bu açıklamalar maddi olayların özetini, kabul edilen olayları, ikrarları, tartışmalı maddi ve hukuki konuları, tanık beyanlarını, bilirkişi görüşlerini ve tarafların dayanacağı belgeleri içerebilir.

Düzenleme toplantısı için sunulan belgelere göre hâkim, yargılanacak konuları belirleyebilir, uyuşmazlığın kapsamını daraltabilir, deliller hakkında talimat verebilir ve duruşma öncesi usuli adımları düzenleyebilir. Borçlunun genel nitelikteki itirazı, alacaklının talebine açıkça cevap vermiyorsa yetersiz kabul edilebilir.

Duruşma ve son yazılı açıklamalardan sonra mahkeme hükmünü açıklayabilir veya hükmün açıklanmasını ileri bir tarihe bırakabilir. Hüküm ayrılmışsa, mahkeme hükmü son yazılı açıklamaların sunulması için belirlenen tarihten itibaren 180 gün içinde verilmelidir. Mahkeme duruşmadan sonra bir ara kararın açıklanmasını ertelerse, bu ara karar duruşmanın tamamlanmasından itibaren 90 gün içinde verilmelidir.

Açık belgelerle desteklenen bir alacakta, davalı savunma sunmuş olsa bile bu savunma alacağa karşı gerçekçi ve ciddi bir itiraz göstermiyorsa alacaklı özet hüküm talep edebilir. Bu yol özellikle alacağın yazılı sözleşmeye, faturalara, teslim belgelerine, hesap dökümlerine, yazışmalara veya yazılı borç ikrarına dayandığı ve davalının savunmasının tam yargılamayı gerektiren gerçek bir uyuşmazlık ortaya koymadığı durumlarda önem taşır. Mahkeme alacağın yeterli belgelerle desteklendiği ve savunmanın yetersiz olduğu kanaatine varırsa, tam duruşma yapılmadan alacaklı lehine hüküm verebilir.

Sulh mahkemesi kararı, karar tarihinden itibaren 30 gün içinde Yüksek Mahkemeye götürülebilir. Yüksek Mahkeme kararı, 30 gün içinde İstinaf Mahkemesine götürülebilir. İstinaf Mahkemesi kararı, yalnızca izin alınması halinde Zambiya Yüksek Mahkemesine götürülebilir ve başvuru izni talebi 14 gün içinde yapılmalıdır. Zambiya Yüksek Mahkemesinin kararı kesindir ve başka bir kanun yoluna tabi değildir.

Alacaklının Zambiya ile bağlantılı bir borçluya karşı önceden alınmış yabancı mahkeme kararı varsa, Zambiya’da yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve icrası ayrıca değerlendirilmelidir. Yabancı kararların karşılıklı icrası rejimine göre alacaklı, bu rejimin kapsadığı bir ülkeden verilmiş kesin ve para ödenmesine ilişkin yabancı mahkeme kararının tescili için Yüksek Mahkemeye başvurabilir. Tescil başvurusu, karar tarihinden itibaren veya kanun yolu kullanılmışsa ilgili süreçteki son karar tarihinden itibaren altı yıl içinde yapılmalıdır.

Tescil edilen yabancı mahkeme kararı, Yüksek Mahkeme kararıyla aynı güce ve etkiye sahiptir ve tescilden sonra Zambiya’da icra edilebilir. Bu süreçte bildirim, tescilin kaldırılması ve icra kuralları dikkate alınır. Yabancı mahkemenin yetkili olmaması, borçlunun yabancı yargılamadan usulüne uygun haberdar edilmemesi, kararın hileyle alınması, borcun ödenmiş olması, icranın kamu düzenine aykırı olması veya kararın verildiği ülkede icra edilebilir olmaması gibi durumlarda tescil reddedilebilir veya kaldırılabilir.

Zambiya mahkeme kararı veya tescil edilmiş yabancı mahkeme kararı icra edilebilir hale geldiğinde alacaklı icra takibi başlatabilir. Mahkeme kararı, icra edilebilir hale geldiği tarihten itibaren 12 yıl içinde icraya konu edilebilir. İcra, mahkeme aksi yönde karar vermedikçe veya kanun yolu, icranın durdurulması ya da başka bir mahkeme emri nedeniyle etkilenmedikçe, hüküm tarihinden itibaren en az üç gün geçtikten sonra başlayabilir.

Başlıca icra tedbirleri arasında taşınır malların haczi ve satışı, borçluya üçüncü kişilerden ödenmesi gereken tutarlara el konulması, uygun malvarlığı üzerinde mahkeme teminatı kurulması, ücret üzerine haciz uygulanması, zilyetliğin teslimine ilişkin emir, taşınmazdan gelir elde edilmesine yönelik emir ve borçlunun ödeme gücünü açıklaması için mahkemeye çağrılması yer alabilir. Uygun icra yöntemi, borçlunun malvarlığına, çalışma durumuna, banka ilişkilerine, üçüncü kişilerden alacaklarına, taşınmazlarına, taşınır mallarına ve tahsil edilebilir değerin belirlenmesini sağlayan delillere göre seçilir.

Borç tahsilinde alternatif yol, borçlunun hukuki statüsüne göre iflas veya şirketin ödeme aczi olabilir. İflas süreci özellikle borçlunun gerçek kişi, ortaklık veya iflas hükümlerine tabi başka bir kişi olduğu durumlarda önem taşır. Borçlu bir şirket ise alacaklı, şirketler için öngörülen ödeme aczi yollarını, tasfiyeyi ve şirketin mali iyileştirme sürecinin sonuçlarını değerlendirmelidir.

Alacaklı, şu koşulların varlığı halinde iflas sürecini başlatabilir: 1) borç tutarı en az 100 Zambiya kvaçası olmalı ve hemen ya da gelecekte belirli bir tarihte ödenebilir olmalıdır; 2) borçlu, iflas sürecinin başlatılmasından önceki üç ay içinde bir iflas fiili gerçekleştirmiş olmalıdır; 3) borçlunun Zambiya’da yerleşim yeri bulunmalı veya başvuru tarihinden önceki bir yıl içinde Zambiya’da olağan şekilde ikamet etmiş, iş yürütmüş ya da Zambiya’da ticari faaliyet gösteren bir işletmenin veya ortaklığın üyesi olmuş olması gerekir.

İflas fiilleri arasında özellikle şunlar yer alır: 1) malvarlığının alacaklıların yararına kayyıma devredilmesi; 2) malvarlığının veya bir kısmının hileli olarak başka bir kişiye devredilmesi; 3) alacaklıları zarara uğratmak veya borçların ödenmesini geciktirmek amacıyla Zambiya’dan ayrılma ya da saklanma; 4) mahkeme kararına dayalı ödeme talebine ilişkin iflas bildirimine uyulmaması; 5) alacaklılara ödemelerin durdurulduğunun veya durdurulacağının bildirilmesi; 6) borçlunun kendi iflası için başvuruda bulunması.

İflas sürecinde kayyım, borçlunun malvarlığı alacaklıların taleplerini karşılamaya yetmiyorsa iptal edilebilir işlemleri sorgulayabilir ve malvarlığına değer kazandırabilir. Bu işlemler; karşılıksız malvarlığı devirlerini, hileli devirleri, karşı tarafın borçlunun ödeme aczini bildiği işlemleri, kayyıma karşı etkisiz olan defter alacağı devirlerini ve iflastan önceki ilgili dönemde bir alacaklıya diğerlerine göre üstünlük sağlayan işlemleri kapsayabilir. Bu işlemler iptal edilirse, geri kazanılan değer iflas malvarlığına dönebilir ve alacaklıların taleplerini karşılamak ile sürecin giderlerini ödemek için kullanılabilir.

Borçlu bir şirket ise, şirket borçlarını ödeyemiyorsa şirket tasfiyesi gündeme gelebilir. Alacaklı şirkete yazılı ödeme talebi gönderdiğinde ve şirket 30 günden uzun süre boyunca borcu ödemez, teminat göstermez veya alacaklı için kabul edilebilir bir uzlaşma yapmazsa; mahkeme kararına dayalı icra veya başka bir işlem tamamen ya da kısmen sonuçsuz kalırsa; ya da şirket koşullu ve gelecekteki yükümlülükleri de dikkate alındığında borçlarını vadesinde ödeyemiyorsa, şirket borçlarını ödeyemeyen durumda kabul edilebilir.

Şirket mali iyileştirme sürecine girerse, bu süreç boyunca şirkete veya şirket malvarlığına karşı davalar ve icra işlemleri sınırlanabilir. Süreci yöneten kişi şirketin işlerini inceleyebilir, işletmenin kurtarılması için gerçekçi bir ihtimal bulunup bulunmadığını değerlendirebilir, alacaklı bildirimlerini kabul edebilir, iptal edilebilir işlemleri analiz edebilir, yöneticilerin davranışlarını inceleyebilir, dikkatsiz işletme yönetimini, hileyi ve varlıkların çıkarılmasını araştırabilir. Ödeme aczi analizi, borçlunun mali sıkıntı içinde faaliyetini sürdürdüğü, malvarlığını devrettiği veya vadesi gelmiş borçlarını ödemediği durumlarda özellikle önemlidir.

Grandliga, Zambiya’da alacak tahsilatı konusunda dosyanın tüm aşamalarında hukuki destek sağlar: borçlunun ve belgelerin ön değerlendirmesi, ödeme talebi stratejisinin hazırlanması, yargı dışı görüşmeler, mahkeme süreci, özet hüküm başvurusu, yabancı mahkeme kararının tescili, icra takibi, iflas analizi ve şirketin ödeme aczi senaryoları. Strateji; borçlunun hukuki statüsü, mevcut malvarlığı, delillerin niteliği, zamanaşımı süresi, mahkeme yetkisi ve Zambiya’da kararın fiilen icra edilebilirliği dikkate alınarak oluşturulur.

08.01.2025

273