Rus bir borçludan ödeme talep eden alacaklının, cebri icraya geçebilmek için her durumda önce mahkeme kararı alması gerekmez. Rus hukuku, belirli koşullarda olağan dava süreci yürütülmeden icra edilebilir bir belge elde edilmesine imkân veren ayrı bir mekanizma öngörür: noter icra şerhi.
Yabancı bir alacaklı açısından bu yöntem, icraya giden yolu kısaltabildiği için mahkeme sürecine cazip bir alternatif olabilir. Ancak uygulama alanı bilinçli olarak sınırlıdır. Ödenmemiş bir fatura, imzalanmış bir sözleşme veya borcun açıkça mevcut görünmesi tek başına noter yoluna başvurmak için yeterli değildir.
Bu nedenle ilk soru borçlunun gerçekten borçlu olup olmadığı değil, dayanak yükümlülüğün Rus hukukunun noter icra şerhine izin verdiği kategorilerden birine girip girmediğidir.
Hangi borçlar noter icra şerhiyle tahsil edilebilir?
Rusya Federasyonu Noterlik Mevzuatının Esasları’nın 90. maddesi, hangi belgelerin noter icra şerhine dayanak oluşturabileceğini belirler.
Başlıca kategorilerden biri, para ödeme yükümlülüğü veya malvarlığının devri yükümlülüğü doğuran noter tasdikli işlemlerdir. Mevzuat ayrıca belirli kredi sözleşmelerini, kredi yükümlülüklerini güvence altına alan kefaletleri ve özel olarak düzenlenmiş başka belge kategorilerini de kapsar.
Bu ayrım temel öneme sahiptir.
Alacaklı, borcun varlığını güçlü biçimde kanıtlayan kapsamlı belgelere sahip olabilir. Ancak bu belgeler tek başına noter yoluna erişim sağlamaz. Öncelikle yükümlülüğün doğduğu belgenin, kanunen noter icra şerhine uygun bir kategoriye girip girmediği belirlenmelidir.
Bu nedenle noter icra şerhi, belirli yükümlülükler için öngörülmüş özel bir tahsil yolu olarak değerlendirilmelidir; genel anlamda mahkeme sürecinin yerine geçen bir yöntem değildir.
Ancak bu ilk koşul sağlandıktan sonra alacağın gerçekten çekişmesiz olup olmadığı incelenmelidir.
Çekişmesiz borç pratikte ne anlama gelir?
91. madde, notere sunulan belgelerin alacaklının talebinin çekişmesiz olduğunu doğrulamasını gerektirir.
Bu şart, yalnızca ödeme vadesinin geçtiğinin ispatından daha kapsamlıdır.
Rus mahkeme uygulaması, noter icra şerhi düzenlenmeden önce borcun varlığı, tutarı veya ifa tarihi konusunda gerçek bir uyuşmazlığın bulunup bulunmadığının incelendiğini göstermektedir.
Taraflar arasındaki yazışmalar, sözleşmenin ifasına ilişkin itirazlar, hesaplamaya yönelik uyuşmazlıklar, karşı talepler veya yükümlülüğün içeriği hakkında daha önceden anlaşmazlık bulunduğunu gösteren diğer durumlar, çekişmenin varlığına işaret edebilir.
Mahkemeler ayrıca borçluya daha önce bildirilen tutarla daha sonra notere sunulan talep arasındaki farklılıkları da dikkate alır. Böyle bir uyumsuzluk, alacağın gerçekten çekişmesiz olup olmadığının değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.
Buna karşılık, borçlu yalnızca icra başladıktan sonra borca itiraz etmeye başlaması nedeniyle usulüne uygun olarak düzenlenmiş bir noter icra şerhini her durumda geçersiz kılamaz.
Alacaklı gerekli belgeleri sunmuş, borçlu usulüne uygun şekilde bilgilendirilmiş ve noter işleminden önce gerçek bir uyuşmazlık bulunduğunu gösteren deliller mevcut değilse, sonradan ileri sürülen itirazlar tek başına yeterli olmayabilir.
Bu nedenle uygulamada önceden gerçekten mevcut olan bir uyuşmazlık ile alacaklının noter yolunu kullanmasından sonra ortaya çıkan itirazlar birbirinden ayrılmalıdır.
Notere başvurmadan önce yalnızca sözleşme ve faturalar değil, taraflar arasındaki ilişkinin tüm geçmişi incelenmelidir: yazışmalar, ödeme görüşmeleri, borçlunun itirazları, düzeltme talepleri, karşı talepler ve borcun kabul edildiğini gösteren ifadeler önem taşıyabilir.
14 günlük bildirim süresi esaslı bir usul şartıdır
Alacaklı, noter icra şerhi talep etmeden önce borçluya mevcut borç hakkında notere başvurudan en az 14 gün önce bildirim göndermelidir.
Notere hem bu bildirimin kendisi hem de gönderildiğini kanıtlayan belge sunulmalıdır.
Bu aşama yalnızca biçimsel bir işlem olarak görülmemelidir.
Bildirimde belirtilen alacağın dayanağı ve tutarı, daha sonra notere sunulan taleple uyumlu olmalıdır. Önemli farklılıklar sorun yaratabilir; çünkü borçlunun hangi borcun noter yoluyla tahsil edilmek üzere ileri sürüldüğünü gerçek anlamda anlayabilmesi gerekir.
Bu nedenle bildirim ile nihai borç hesaplamasının aynı tahsil dosyasının parçaları olarak hazırlanması uygundur.
Ana para, sözleşmesel faiz, cezai şartlar ve ilgili hesaplama dönemleri, noter başvurusu aşamasında yeniden oluşturulmak yerine bildirim gönderilmeden önce kontrol edilmelidir.
Yabancı bir alacaklı bu mekanizmayı kullanabilir mi?
Evet. Rus noterlik kuralları, alacaklının yabancı bir tüzel kişi olduğu durumları açıkça öngörmektedir.
Yabancı şirketin kimliğinin belirlenmesinde tam ticaret unvanı, kayıtlı merkezi, yabancı sicildeki kayıt numarası, ilgili sicile ilişkin bilgiler ve kayıt tarihi kullanılabilir. Rus vergi kimlik numarası mevcutsa belirtilir, ancak her yabancı şirket için mutlak bir ön koşul değildir.
Bununla birlikte, alacaklının yabancı olması sıradan bir ticari alacağı otomatik olarak noter icra şerhine uygun hâle getirmez.
Bu ayrım özellikle uluslararası ticarette önemlidir.
Yabancı bir tedarikçi, Rus bir şirkete standart yazılı bir tedarik sözleşmesi kapsamında mal teslim etmişse veya yabancı bir hizmet sağlayıcı olağan bir hizmet sözleşmesine göre hizmet sunmuşsa, yalnızca ödeme yapılmaması ve borçlunun itiraz etmemesi normal olarak noter yoluna otomatik erişim sağlamaz.
Dayanak sözleşme noter tasdikli değilse ve mevzuatın noter icra şerhine açıkça izin verdiği başka bir belge kategorisine de girmiyorsa, alacaklının kural olarak mahkeme yoluna başvurması gerekir.
Bu nedenle yabancı alacaklı iki ayrı soruyu sırayla cevaplamalıdır.
Birincisi: Borcun doğduğu belge, noter icra şerhine uygun bir kategoriye giriyor mu?
İkincisi: Giriyorsa, alacak gerçekten çekişmesiz mi ve yeterli belgelerle destekleniyor mu?
Ancak ilk soruya olumlu cevap verildikten sonra çekişmesizlik, bildirim şartları ve süreler değerlendirilmelidir.
Dolayısıyla tipik bir uluslararası mal tedariki veya hizmet sözleşmesinden doğan alacak çok güçlü belgelerle desteklenmiş olsa bile noter mekanizmasının dışında kalabilir.
İmzalanmış sözleşmeler, faturalar, taşıma ve teslim belgeleri, kabul tutanakları ve borç bakiyesini doğrulayan yazışmalar mahkeme sürecinde güçlü deliller oluşturabilir. Ancak işlemin kendisi kanunda öngörülen uygun kategorilerden birine girmiyorsa bu belgeler otomatik olarak noter icra şerhi hakkı doğurmaz.
Buna karşılık, yabancı alacaklının işlemi başlangıçtan itibaren hukuken uygun bir biçimde, örneğin gerekli nitelikte noter tasdikli bir işlem olarak yapılandırılmışsa durum farklı olabilir. Diğer yasal şartların da yerine getirilmesi hâlinde noter yolu kullanılabilir.
Mevzuat ayrıca, sözleşmenin olağan noter tasdikinden bağımsız olarak noter icra şerhine izin verilen bazı özel yükümlülük kategorileri de öngörmektedir. Bu nedenle doğru yaklaşım yalnızca sözleşmenin noter tasdikli olup olmadığına bakmak değil, dayanak belgenin hukuki niteliğini belirlemektir.
İşlem noter mekanizmasının şartlarını karşılamıyorsa, alacaklı Grandliga’nın Rusya’da alacak tahsilatı rehberinde daha ayrıntılı açıklanan olağan yargısal tahsil yolunu değerlendirmelidir.
Yabancı alacaklının hangi belgelere ihtiyacı olabilir?
Alacak noter icra şerhine uygunsa yabancı şirket ayrıca kendi hukuki statüsünü ve onun adına hareket eden kişinin yetkisini kanıtlayabilmelidir.
Duruma göre şirketin kuruluş veya kayıt belgeleri, ilgili ticaret sicilinden alınan kayıt örneği, yöneticilerin temsil yetkisini gösteren belgeler ve temsilciye verilen vekâletname gerekli olabilir.
Rusya dışında düzenlenen belgeler, Rusça onaylı tercüme gerektirebilir. Belgenin düzenlendiği ülkeye ve uygulanabilir uluslararası düzenlemelere bağlı olarak ayrıca apostil veya başka bir tasdik yöntemi de gerekli olabilir.
Bu hususların başvuru yapılmadan önce kontrol edilmesi önemlidir.
Hızlandırılmış bir usulün sağladığı pratik avantaj, ancak başvuru aşamasında şirket belgelerinin veya temsil yetkisinin gereken biçimde kanıtlanamadığının ortaya çıkması hâlinde önemli ölçüde azalabilir.
Başvuru başka bir ülkeden uzaktan yapılabilir mi?
Rus hukuku, noter icra şerhinin başvuru sahibinin noterin huzuruna şahsen gelmesine gerek olmadan uzaktan noterlik işlemi olarak yapılmasına izin vermektedir.
Bu imkân yabancı bir alacaklı açısından özellikle önemlidir. Ancak uzaktan işlem, belgelerin herhangi bir yabancı elektronik sistem üzerinden serbestçe sunulabileceği anlamına gelmez.
Başvurunun Rus noterlik bilgi altyapısı üzerinden gönderilmesi ve Rus hukukunun elektronik imza şartlarını karşılaması gerekir.
Bu nedenle ilgili Rus elektronik ortamına erişimi bulunmayan yabancı bir şirket için doğrudan uzaktan başvuru, “uzaktan işlem” ifadesinin ilk bakışta düşündürdüğünden teknik olarak daha karmaşık olabilir.
Pratik bir çözüm, gerekli Rus elektronik prosedürünü kullanabilen usulüne uygun şekilde yetkilendirilmiş bir temsilci aracılığıyla hareket etmek olabilir.
Rus hukuku, temsilcinin alacaklı adına uzaktan noterlik işlemi başvurusu yapmasına izin vermektedir.
Bu yöntem, yabancı şirketin yöneticilerinin Rus bir noterin huzuruna şahsen çıkmasına gerek kalmadan mekanizmanın kullanılmasını mümkün kılabilir.
Başvurunun kim tarafından yapılacağı önceden belirlenmelidir; çünkü vekâletnameye, şirket belgelerine ve elektronik işlemlere ilişkin gereklilikler başvuru sahibine göre değişebilir.
Noter icra şerhi için iki yıllık süre vardır
Noter yolunda kolayca gözden kaçabilecek bir zaman sınırlaması bulunmaktadır.
91. maddeye göre noter icra şerhi, yükümlülüğün yerine getirilmesi gereken tarihten itibaren iki yıldan fazla süre geçmemişse düzenlenebilir.
Uluslararası borç tahsilatında bu konu özellikle önemlidir.
Yabancı alacaklılar çoğu zaman Rusya’da resmî işlemlere başlamadan önce uzun süre ödeme hatırlatmaları gönderir, ödeme planları üzerinde görüşür, borçlunun tekrarlanan ödeme vaatlerini kabul eder veya tahsilatı aracılar üzerinden sürdürmeye çalışır.
İşlem noter yoluna potansiyel olarak uygunsa, fazla beklemek tam da bu seçeneğin kaybedilmesine yol açabilir.
Noter icra şerhinin alınmasına ilişkin iki yıllık süre, olağan dava alacağına ilişkin zamanaşımı süresinden ve daha önce düzenlenmiş bir icra belgesinin cebri icraya sunulmasına ilişkin sürelerden ayrı değerlendirilmelidir.
Bu nedenle noter mekanizmasına uygunluk, borçluyla uzun süren görüşmeler tamamen sonuçsuz kaldıktan sonra değil, erken aşamada incelenmelidir.
Noter icra şerhi düzenlendikten sonra ne olur?
Noter icra şerhi düzenlendikten sonra alacaklı, ilgili uygun alacak için önce olağan bir mahkeme kararı almak zorunda kalmadan icra aşamasına geçebilir.
İcra şerhi elektronik ortamda düzenlenmişse, icra belgesi alacaklının talebi üzerine noterlik bilgi sistemi aracılığıyla cebri icradan sorumlu makama iletilebilir.
Bu aşamada dosyanın pratik odağı da değişir.
Artık temel mesele borcun varlığını kanıtlamak değil, tahsilat yapılabilecek borçlu malvarlığını tespit etmektir.
Banka hesaplarındaki paralar, borçlunun üçüncü kişilerden olan alacakları, araçlar, taşınmazlar ve haczedilebilir diğer varlıklar önem kazanabilir.
Alacaklının borçlunun malvarlığı hakkında sınırlı bilgiye sahip olması hâlinde, malvarlığı araştırmasının standart icranın sonuçsuz kalmasından sonraya bırakılması yerine icra işlemleriyle birlikte planlanması daha uygun olabilir.
Hangi durumlarda mahkeme yolu daha uygun olur?
Hızlandırılmış bir noter mekanizmasının mevcut olması, çekişmeli veya uygun olmayan bir ticari alacağın bu prosedüre zorla sokulması gerektiği anlamına gelmez.
Borcun dayandığı belge noter icra şerhine uygun bir kategoriye girmiyorsa normal olarak mahkeme yoluna başvurulması gerekir.
Ayrıca uyuşmazlık konusu olayların tespiti veya tarafların çelişen sözleşmesel görüşlerinin değerlendirilmesi gerekiyorsa da mahkeme süreci uygun olacaktır. Örneğin ayıplı ifa iddiaları, teslimatın gerçekleşip gerçekleşmediğine ilişkin uyuşmazlıklar, takas, karşı talepler, hesaplama farklılıkları veya sözleşmenin geçerliliği ya da yorumuna ilişkin anlaşmazlıklar bu kapsamda olabilir.
Noter icra şerhinin avantajı çekişmeli bir alacağı çekişmesiz hâle getirmek değildir.
Pratik değeri, uygun bir belgeye ve gerçekten çekişmesiz bir alacağa sahip olan kreditörün, esasen mahkemenin çözeceği gerçek bir uyuşmazlık bulunmadığı hâllerde olağan dava sürecinden kaçınabilmesidir.
Sözleşmenin yapısı gelecekteki tahsil seçeneklerini belirleyebilir
Rus karşı taraflarla sözleşme yapan şirketler açısından ileride noter icra şerhi kullanılabilmesi yalnızca ödeme temerrüdünden sonra değil, işlemin yapılandırıldığı aşamada da önem taşıyabilir.
Mekanizmanın uygulanabilirliği büyük ölçüde yükümlülüğün doğduğu belgeye bağlı olduğundan, sözleşmenin hukuki biçimi temerrüt sonrasında kullanılabilecek tahsil yollarını etkileyebilir.
İşlemin değeri, kredi riski ve ifa etmeme ihtimali ek formaliteleri haklı kılıyorsa, taraflar sözleşme aşamasında yükümlülüğün ileride noter icra şerhine imkân verecek bir biçimde düzenlenmesinin gerçek bir avantaj sağlayıp sağlamayacağını değerlendirebilir.
Bu, her uluslararası mal tedariki veya hizmet sözleşmesinin noter tasdikli yapılması gerektiği anlamına gelmez.
Olağan ticari işlemlerde ek masraf ve formaliteler anlamlı bir ticari fayda sağlamayabilir. Ancak yüksek tutarlı işlemlerde, vadeli ve düzenli mal satışlarında veya hızlı tahsilatın özellikle önemli olduğu durumlarda bu husus; uygulanacak hukuk, uyuşmazlık çözüm yöntemi, teminatlar, ödeme koşulları ve karşı taraf riskiyle birlikte değerlendirilebilir.
Önemli olan, bu seçeneğin ödeme temerrüdü ortaya çıkmadan önce incelenmesidir.
Taraflar zaten uygun kategoriye girmeyen sıradan bir sözleşme imzalamış ve daha sonra ödeme sorunu ortaya çıkmışsa, alacaklı kural olarak yalnızca borcun iyi belgelenmiş ve fiilen çekişmesiz olması nedeniyle noter mekanizmasına erişim sağlayamaz.
Bu nedenle uluslararası bir alacaklı için pratik sıralama açıktır: önce borcun dayandığı belgenin noter icra şerhine uygun olup olmadığı belirlenmeli, ancak bundan sonra alacağın çekişmesizliği ve prosedürün diğer şartları değerlendirilmelidir.
