Zagraniczny dostawca sprzedaje australijskiemu klientowi na kredyt specjalistyczny silnik, pompę, sterownik lub inny kosztowny komponent. Zanim faktura zostanie w pełni opłacona, nabywca montuje komponent w większej maszynie albo urządzeniu produkcyjnym. Następnie płatności ustają.
Z punktu widzenia dostawcy sytuacja może wydawać się szczególnie problematyczna: dostarczony towar nie znajduje się już oddzielnie w magazynie, lecz fizycznie stał się częścią mienia należącego do nabywcy albo objętego zabezpieczeniem na rzecz innego wierzyciela.
Australijska federalna ustawa Personal Property Securities Act 2009 (Cth) (PPSA) przewiduje, że samo zamontowanie komponentu nie musi powodować wygaśnięcia istniejącego prawa zabezpieczającego. Towar, który staje się składnikiem przyłączonym (accession), może nadal pozostawać objęty zabezpieczeniem, a w określonych okolicznościach wierzyciel zabezpieczony może mieć prawo do jego demontażu po naruszeniu zobowiązania.
Sam fakt zachowania własności nie wystarcza jednak do rozstrzygnięcia sprawy. Moment powstania prawa zabezpieczającego, jego skuteczność wobec osób trzecich, pierwszeństwo, prawa innych wierzycieli oraz szczególna procedura demontażu mogą zdecydować, czy dostawca dysponuje rzeczywistym narzędziem odzyskania wartości, czy pozostaje jedynie ze zwykłą wierzytelnością pieniężną.
Kiedy zamontowany komponent staje się składnikiem przyłączonym?
Sekcja 10 PPSA definiuje składnik przyłączony jako towar, który został zainstalowany w innych towarach albo do nich przymocowany. Ustawa przewiduje szczególny wyjątek dla określonych przypadków, w których zarówno komponent, jak i główny przedmiot należą do kategorii towarów wymagających lub dopuszczających identyfikację według numeru seryjnego.
Typowym przykładem handlowym jest samodzielny komponent, który po dostawie zostaje zamontowany w większym urządzeniu.
Silnik przemysłowy może zostać wbudowany w linię produkcyjną. Pompa zastępcza może zostać zamontowana w urządzeniu technologicznym. Specjalistyczny moduł może stać się częścią większej maszyny. Elektroniczny układ sterowania może zostać włączony do urządzenia należącego do australijskiego nabywcy.
Taką sytuację należy odróżnić od przypadku, w którym dostarczony towar traci swoją odrębną tożsamość w wyniku przetworzenia albo zmieszania.
Jeżeli surowiec lub materiał został przetworzony, połączony z innymi towarami i stał się nierozpoznawalną częścią nowego produktu albo masy, zastosowanie może mieć część 3.4 PPSA. Ten odrębny mechanizm omawiamy w analizie dotyczącej zmieszanych towarów w Australii i praw dostawcy według PPSA.
Sekcja 99 PPSA odnosi się do sytuacji, w których pierwotne towary tracą swoją tożsamość w nowym produkcie lub masie, w tym gdy ich przywrócenie do pierwotnego stanu nie jest już ekonomicznie uzasadnione. Składniki przyłączone podlegają natomiast szczególnym regułom części 3.3 PPSA.
Dlatego kluczowe znaczenie mają rzeczywiste okoliczności. Dostawca powinien najpierw ustalić, co fizycznie stało się z jego towarem, zanim przyjmie, że każdy komponent włączony do innego produktu podlega tym samym przepisom PPSA.
Prawo zabezpieczające może przetrwać zamontowanie komponentu
Sekcja 88 PPSA ustanawia podstawową zasadę: prawo zabezpieczające dotyczące towaru, który staje się składnikiem przyłączonym do innych towarów, nadal istnieje w tym komponencie.
Ma to istotne znaczenie dla dostawców korzystających z prawidłowo skonstruowanych klauzul zastrzeżenia własności albo innych mechanizmów zabezpieczających. Sam montaż komponentu nie powoduje automatycznie wygaśnięcia prawa zabezpieczającego, które powstało wcześniej.
Sekcja 89 określa następnie ogólną zasadę pierwszeństwa. Jeżeli prawo zabezpieczające było już związane z towarem w chwili, gdy stał się on składnikiem przyłączonym, co do zasady ma ono pierwszeństwo przed roszczeniem do tego komponentu zgłaszanym przez osobę mającą prawo do całego urządzenia. Należy jednak uwzględnić wyjątki przewidziane w PPSA.
Rozważmy uproszczony przykład.
Europejski producent dostarcza australijskiej spółce przemysłowy układ napędowy o wartości 120 000 dolarów australijskich. Umowa ustanawia skuteczne prawo zabezpieczające, a wymagane czynności w PPSR zostają wykonane przed zamontowaniem urządzenia. Następnie australijski klient instaluje układ napędowy w maszynie produkcyjnej o znacznie większej wartości.
Jeżeli później klient przestanie płacić, sam fakt, że układ napędowy znajduje się fizycznie wewnątrz większej maszyny, nie powoduje automatycznego wygaśnięcia prawa zabezpieczającego dostawcy.
Nie oznacza to jednak, że każdy zarejestrowany dostawca może automatycznie rozmontować urządzenie i zabrać swój komponent. Najpierw należy ustalić pierwszeństwo praw, a PPSA przewiduje szczególne wyjątki i zasady dotyczące ich realizacji.
Późne uzyskanie skuteczności może zmienić pierwszeństwo
Szczególne znaczenie ma okres pomiędzy zamontowaniem komponentu a momentem, w którym prawo zabezpieczające dostawcy uzyskuje właściwą skuteczność wobec osób trzecich.
Sekcja 90 chroni kilka kategorii osób, które uzyskują określone prawa już po tym, jak towar stał się składnikiem przyłączonym, lecz zanim prawo zabezpieczające w tym komponencie zostało odpowiednio zabezpieczone.
Przykładowo, przy spełnieniu warunków ustawowych pierwszeństwo może przysługiwać osobie, która odpłatnie nabyła prawo do całego urządzenia w tym okresie. Przepisy mogą również chronić wierzyciela mającego już skuteczne prawo zabezpieczające do całości, jeżeli przed uzyskaniem skuteczności przez zabezpieczenie komponentu udzielił dalszego finansowania.
Sekcja 91 dotyczy jeszcze słabszej pozycji dostawcy: sytuacji, w której prawo zabezpieczające do komponentu powstaje dopiero po tym, jak towar został już zamontowany i stał się składnikiem przyłączonym.
W określonych okolicznościach takie prawo może ustępować wcześniej istniejącemu prawu do pozostałego mienia, a także niektórym późniejszym prawom powstałym przed właściwym zabezpieczeniem interesu dostawcy.
Dla zagranicznego dostawcy płynie z tego praktyczny wniosek.
Australijską strukturę zabezpieczenia najbezpieczniej przeanalizować przed dostawą i montażem, a nie dopiero po tym, jak klient przestanie płacić. Próba utworzenia, udokumentowania lub właściwego zabezpieczenia prawa dopiero wtedy, gdy komponent stał się już częścią kosztownego urządzenia, może prowadzić do zupełnie innego wyniku przy ustalaniu pierwszeństwa.
Sama rejestracja w PPSR nie tworzy zabezpieczenia
Dostawca powinien także rozróżniać samo prawo zabezpieczające od jego rejestracji w australijskim Rejestrze Zabezpieczeń na Mieniu Osobistym (PPSR).
Sam brak zapłaty nie tworzy prawa zabezpieczającego. Najpierw dana transakcja musi ustanowić interes uznawany przez PPSA, a następnie należy przeanalizować jego skuteczność wobec osób trzecich oraz właściwy sposób zabezpieczenia.
Jest to szczególnie istotne, gdy dostawca oczekuje uprzywilejowania wynikającego z zabezpieczenia ceny nabycia (PMSI).
PMSI spełniające wymogi ustawowe może zapewniać istotne korzyści w zakresie pierwszeństwa. Konieczne jest jednak faktyczne spełnienie wymogów dotyczących charakteru prawa, rejestracji oraz terminów. Błędy rejestracyjne mogą mieć konsekwencje znacznie poważniejsze niż sama utrata szczególnego pierwszeństwa.
Ryzyka te omawiamy odrębnie w materiale dotyczącym błędu PMSI przy rejestracji PPSR w Australii.
W sporze dotyczącym składnika przyłączonego nie wystarczy więc odpowiedzieć jedynie na pytania: „Czy nadal jesteśmy właścicielem?” albo „Czy mamy wpis w PPSR?”.
Wierzyciel powinien ustalić:
- jakie dokładnie prawo zabezpieczające wynika z umowy;
- kiedy prawo to powstało w odniesieniu do komponentu;
- kiedy uzyskało właściwą skuteczność wobec osób trzecich;
- jaki majątek obejmuje rejestracja;
- kiedy komponent został zamontowany;
- kto jest właścicielem głównego urządzenia i jakie prawa zabezpieczające go obciążają;
- czy przed właściwym zabezpieczeniem interesu dostawcy powstały konkurencyjne prawa.
Błąd w tej sekwencji może zmienić kolejność pierwszeństwa jeszcze zanim rozpocznie się realizacja zabezpieczenia.
Pierwszeństwo nie oznacza nieograniczonego prawa do demontażu
Jeżeli dłużnik naruszył zobowiązanie, sekcja 123 PPSA co do zasady pozwala wierzycielowi zabezpieczonemu przejąć przedmiot zabezpieczenia w sposób dozwolony przez prawo. W przypadku składników przyłączonych uprawnienie to należy stosować razem ze szczególnymi przepisami dotyczącymi demontażu.
Zgodnie z sekcją 92 wierzyciel uprawniony do usunięcia składnika przyłączonego powinien zrobić to w taki sposób, aby spowodować nie większe uszkodzenia pozostałego mienia i nie większe niedogodności dla osoby posiadającej całość niż te, które są koniecznie związane z demontażem.
W praktyce może to mieć duże znaczenie gospodarcze.
Usunięcie oddzielnego sterownika elektronicznego może być stosunkowo proste. Demontaż przemysłowego podzespołu z działającej linii produkcyjnej może wymagać udziału inżynierów, zatrzymania produkcji, użycia specjalistycznego sprzętu podnoszącego oraz prac przy otaczających urządzeniach.
Dlatego prawną możliwość usunięcia komponentu należy oceniać razem z technicznymi konsekwencjami takiego działania.
Sekcja 93 przyznaje również określone prawo do zwrotu szkody osobie innej niż dłużnik, jeżeli posiadała ona interes w pozostałym mieniu w chwili, gdy komponent stał się składnikiem przyłączonym, a jej interes został naruszony wskutek demontażu.
Zwrot ten nie obejmuje jednak automatycznie utraty wartości wynikającej jedynie z tego, że komponent został usunięty albo że konieczne będzie jego zastąpienie innym.
Sekcja 94 pozwala ponadto osobie uprawnionej do takiego zwrotu odmówić zgody na demontaż do czasu, aż wierzyciel zabezpieczony zapewni odpowiednie zabezpieczenie potencjalnego roszczenia.
Innymi słowy, nawet wierzyciel o silnej pozycji w zakresie pierwszeństwa nie powinien traktować demontażu jak nieformalnego odebrania własnego towaru.
Zawiadomienie z 10-dniowym wyprzedzeniem może mieć kluczowe znaczenie
Sekcja 95 PPSA ustanawia szczególną procedurę zawiadomienia przed usunięciem składnika przyłączonego.
Wierzyciel zabezpieczony, który zamierza zdemontować komponent, powinien co do zasady zawiadomić osobę, która ustanowiła zabezpieczenie, a także wierzyciela mającego wyższe pierwszeństwo w odniesieniu do tego komponentu, jeżeli taki wierzyciel istnieje.
Jeżeli odbiorca zawiadomienia nie zgodził się pisemnie na krótszy termin, zawiadomienie powinno co do zasady zostać doręczone co najmniej 10 dni roboczych przed demontażem.
Zawiadomienie powinno zawierać:
- nazwę wierzyciela zabezpieczonego;
- opis składnika przyłączonego i pozostałego mienia;
- opis zobowiązania należnego wierzycielowi zabezpieczonemu;
- wartość komponentu po jego usunięciu z pozostałego mienia;
- informację o zamiarze demontażu, jeżeli zabezpieczone zobowiązanie nie zostanie wykonane lub odpowiednia wartość komponentu nie zostanie zapłacona w wymaganym terminie.
PPSR udostępnia dla tego celu specjalne zawiadomienie o zamiarze usunięcia składnika przyłączonego.
Ustawa przewiduje również sytuacje, w których wcześniejsze zawiadomienie nie jest wymagane. Dotyczy to między innymi przypadków, gdy właściwa osoba po naruszeniu zobowiązania zgodziła się na demontaż bez zawiadomienia, a także niektórych sytuacji, w których zwłoka mogłaby doprowadzić do istotnego spadku wartości komponentu albo do nieproporcjonalnie wysokich kosztów jego przechowywania lub zachowania.
Osobnej analizy wymaga również sama umowa. W odniesieniu do mienia niewykorzystywanego przede wszystkim do celów osobistych, domowych lub gospodarstwa domowego sekcja 115 pozwala stronom wyłączyć stosowanie określonych przepisów dotyczących realizacji zabezpieczenia, w tym części obowiązków zawiadomienia oraz niektórych zasad pozostawienia komponentu w głównym urządzeniu. Umowa między dostawcą a klientem nie może jednak automatycznie pozbawić praw osób trzecich, które nie są jej stronami.
Treść umowy ma więc znaczenie nie tylko przy ustanawianiu zabezpieczenia, ale również na etapie jego realizacji.
Komponent może pozostać w urządzeniu — jeżeli ktoś za niego zapłaci
Jedna z najbardziej praktycznych zasad dotyczących składników przyłączonych znajduje się w sekcji 96 PPSA.
Osoba inna niż dłużnik, która ma prawo do całego urządzenia podporządkowane prawu zabezpieczającemu odnoszącemu się do składnika przyłączonego, może przy spełnieniu warunków ustawowych zachować komponent w tym urządzeniu.
Przewidziano dwa podstawowe rozwiązania.
Może zostać wykonane zabezpieczone zobowiązanie wobec wierzyciela posiadającego najwyższe pierwszeństwo w stosunku do składnika przyłączonego.
Alternatywnie wierzycielowi temu można zapłacić wartość komponentu na dzień płatności, obliczoną przy założeniu, że komponent zostanie usunięty z pozostałego mienia.
Oznacza to, że ekonomicznym rezultatem sporu nie zawsze musi być fizyczne odebranie komponentu przez dostawcę.
Załóżmy, że specjalistyczny układ napędowy ma kluczowe znaczenie dla działania maszyny produkcyjnej. Jego demontaż zatrzyma produkcję i będzie wymagał kosztownych prac inżynieryjnych. Instytucja finansująca lub inna osoba posiadająca odpowiedni interes w głównym urządzeniu może woleć zachować maszynę w stanie sprawnym i rozliczyć roszczenie dostawcy poprzez zapłatę wartości komponentu.
Dla niezapłaconego dostawcy prawo związane z możliwością demontażu może więc tworzyć realną dźwignię ekonomiczną również wtedy, gdy fizyczne odzyskanie komponentu jest nieopłacalne.
Sąd może odroczyć demontaż lub ustalić kwotę potrzebną do zatrzymania komponentu
PPSA przewiduje również możliwość interwencji sądu.
Zgodnie z sekcją 97 osoba uprawniona do otrzymania zawiadomienia na podstawie sekcji 95 może zwrócić się do sądu o odroczenie usunięcia składnika przyłączonego.
Sąd może także określić kwotę, która powinna zostać zapłacona zgodnie z sekcją 96, aby komponent mógł pozostać w głównym urządzeniu.
Nie oznacza to zatem, że uprzednia zgoda sądu jest konieczna przed każdym demontażem. Jeżeli jednak powstaje spór dotyczący terminu usunięcia albo kwoty wymaganej do pozostawienia komponentu, ustawa wyraźnie przewiduje możliwość uzyskania rozstrzygnięcia sądowego.
Może to mieć szczególne znaczenie, gdy komponent ma wysoką wartość, główne urządzenie jest kluczowe dla działalności przedsiębiorstwa albo kilku wierzycieli zabezpieczonych zgłasza konkurencyjne prawa.
Problemy finansowe nabywcy zwiększają znaczenie wcześniejszego zabezpieczenia
W praktyce prawa do składników przyłączonych często nabierają rzeczywistego znaczenia dopiero wtedy, gdy australijski nabywca znajduje się już w trudnej sytuacji finansowej.
Na tym etapie dostawca może mieć do czynienia nie tylko z samym dłużnikiem, lecz także z bankiem, administratorem, likwidatorem, syndykiem, zarządcą albo innym wierzycielem zabezpieczonym.
Może to istotnie wpłynąć na sposób realizacji praw.
Przykładowo sekcja 116 przewiduje ograniczenia w stosowaniu zasad realizacji zabezpieczenia z rozdziału 4 PPSA do mienia znajdującego się pod zarządem określonego zarządcy lub zarządcy i menedżera. Przed podjęciem działań dostawca powinien więc ustalić aktualny status dłużnika, rodzaj toczącej się procedury oraz osobę faktycznie kontrolującą majątek.
Prawo zabezpieczające, które nie uzyskało właściwej skuteczności, może również ponieść znacznie poważniejsze konsekwencje w razie niewypłacalności niż zabezpieczenie prawidłowo ustanowione i zabezpieczone we właściwym czasie.
Z tego względu analiza PPSR powinna zostać przeprowadzona, o ile to możliwe, zanim problemy finansowe klienta staną się widoczne.
Co zrobić, gdy nabywca przestał już płacić?
Prawa dotyczące składnika przyłączonego nabierają szczególnego znaczenia, gdy relacja handlowa już się załamała, a nabywca przestał regulować zobowiązania. Na tym etapie dostawca powinien przeanalizować dwa powiązane zagadnienia: odzyskanie samej nieuregulowanej należności oraz możliwość wykorzystania zamontowanego komponentu jako dodatkowego źródła zabezpieczenia.
Środki te uzupełniają się, a nie wykluczają. Dostawca może nadal dochodzić wierzytelności wynikającej z umowy, a równocześnie ustalać, czy jego prawo zabezpieczające do komponentu pozostaje skuteczne, jakie ma pierwszeństwo oraz czy demontaż albo uzyskanie zapłaty na podstawie przepisów PPSA o składnikach przyłączonych jest gospodarczo uzasadnione.
Właściwa strategia będzie zależała od kondycji finansowej dłużnika. Jeżeli spółka nadal prowadzi działalność i pozostaje wypłacalna, główny nacisk może zostać położony na formalne wezwanie do zapłaty, negocjacje oraz, w razie potrzeby, postępowanie sądowe. Jeżeli pojawiają się oznaki trudności finansowych, rozpoczęto postępowanie niewypłacalnościowe, ustanowiono zarządcę albo istnieją konkurencyjni wierzyciele zabezpieczeni, analiza PPSA może stać się znacznie ważniejsza.
Po wystąpieniu zwłoki w płatności dostawca powinien zatem ustalić zarówno najskuteczniejszy sposób odzyskania samego długu, jak i dodatkowe prawa, które nadal przysługują mu wobec zamontowanego komponentu. Szerszy proces dochodzenia wierzytelności handlowych — od działań przedsądowych, przez postępowanie sądowe, aż po egzekucję i procedury niewypłacalnościowe — omawiamy w naszym przewodniku dotyczącym windykacji w Australii.
Jeżeli kosztowny komponent został już zamontowany w innym urządzeniu, zwykłe metody odzyskania należności należy więc analizować razem z zabezpieczoną pozycją dostawcy. Prawidłowo chronione prawo do składnika przyłączonego może zapewnić wierzycielowi dodatkową przewagę, której nie miałby przy zwykłej niezabezpieczonej wierzytelności.
Jakie dokumenty powinien zachować zagraniczny dostawca?
Dostawca zamierzający powołać się na prawo zabezpieczające do składnika przyłączonego powinien być w stanie udowodnić zarówno prawne warunki transakcji, jak i fizyczną tożsamość dostarczonego komponentu.
Warto zachować:
- podpisaną umowę dostawy oraz warunki handlowe stanowiące jej część;
- klauzule zastrzeżenia własności i inne postanowienia zabezpieczające;
- zamówienia oraz faktury;
- dowody dostawy;
- dane rejestracji w PPSR oraz potwierdzenia rejestracyjne;
- markę, model i numer seryjny komponentu;
- fotografie oraz dokumentację techniczną pokazującą miejsce jego montażu;
- dokumenty instalacji i uruchomienia;
- korespondencję potwierdzającą datę montażu;
- dowody dotyczące samodzielnej wartości komponentu;
- informacje o głównym urządzeniu, w którym komponent został zamontowany;
- informacje o konkurencyjnych wpisach w PPSR lub instytucjach finansujących.
Dowody techniczne mogą okazać się równie ważne jak dokumentacja umowna. Jeżeli rozważany jest demontaż, wierzyciel może potrzebować informacji, czy komponent można fizycznie usunąć, jakie prace są do tego wymagane, jakie szkody mogą powstać i jaka będzie wartość komponentu po jego usunięciu.
Jeżeli gromadzenie takich informacji rozpocznie się dopiero wtedy, gdy urządzenie znajduje się już pod kontrolą likwidatora lub wierzyciela zabezpieczonego, odtworzenie potrzebnych okoliczności może być znacznie trudniejsze.
Praktyczny wniosek dla zagranicznych dostawców
Prawo australijskie przewiduje szczególny reżim dla komponentów, które po dostawie zostają zamontowane w innym mieniu ruchomym.
Sekcje 88–97 PPSA pozwalają w określonych warunkach zachować istniejące wcześniej prawo zabezpieczające po montażu komponentu, regulują zasady pierwszeństwa oraz określają sposób jego usunięcia albo pozostawienia w głównym urządzeniu po naruszeniu zobowiązania.
Najsilniejsza pozycja prawna powstaje zazwyczaj przed zamontowaniem komponentu.
Dostawca powinien z wyprzedzeniem upewnić się, że umowa faktycznie tworzy zamierzone prawo zabezpieczające, we właściwym czasie spełnić wymogi dotyczące jego skuteczności oraz — jeżeli ma to zastosowanie — PMSI, zachować dowody pozwalające dokładnie zidentyfikować komponent i sprawdzić konkurencyjne prawa do głównego urządzenia.
Jeżeli nabywca przestaje płacić, kolejnym krokiem nie powinno być samo żądanie natychmiastowego zwrotu zamontowanego komponentu. Najpierw należy zbadać pierwszeństwo, obowiązki zawiadomienia, możliwe roszczenia o zwrot szkody, techniczne skutki demontażu, prawa innych wierzycieli zabezpieczonych oraz ewentualne postępowanie niewypłacalnościowe.
Dla zagranicznego dostawcy właśnie takie przygotowanie może zdecydować, czy zamontowany komponent faktycznie zniknie wśród aktywów nabywcy, czy pozostanie realnym i ekonomicznie istotnym źródłem zabezpieczenia.
