Wierzyciel może dysponować tytułem wykonawczym w Austrii, a mimo to napotkać typowy problem: egzekucja została wszczęta, lecz ujawniony majątek nie wystarcza do zaspokojenia roszczenia. Nie znaleziono składników majątku, z których można szybko przeprowadzić skuteczną egzekucję, a wierzyciel nie ma pełnej wiedzy o tym, co należy do dłużnika i gdzie mogą znajdować się inne aktywa.
Austriackie prawo egzekucyjne przewiduje na taką sytuację szczególny mechanizm. Po spełnieniu określonych warunków dłużnik może zostać zobowiązany do ujawnienia swojego majątku w Vermögensverzeichnis — urzędowym wykazie majątku, którego celem jest wskazanie rzeczy, wierzytelności wobec osób trzecich oraz innych praw majątkowych mogących mieć znaczenie dla egzekucji.
Problem staje się poważniejszy, gdy dłużnik nie współpracuje. Co dzieje się, jeśli ignoruje postępowanie albo wprost odmawia złożenia wymaganego wykazu majątku? Czy austriacki sąd może zastosować zatrzymanie, aby zmusić go do ujawnienia aktywów?
W określonych przypadkach — tak. Dłużnik nie jest jednak zatrzymywany wyłącznie dlatego, że nie zapłacił długu.
W tym przypadku zatrzymanie jest procesowym środkiem przymusu związanym z niewykonaniem ustawowego obowiązku ujawnienia majątku w toku egzekucji. Nie jest karą za sam fakt istnienia niespłaconego zobowiązania.
Kiedy dłużnik musi ujawnić swój majątek?
Podstawowa regulacja znajduje się w § 47 austriackiej ustawy o postępowaniu egzekucyjnym (Exekutionsordnung, EO).
Wierzyciel nie może stworzyć obowiązku złożenia Vermögensverzeichnis wyłącznie poprzez wysłanie wezwania do zapłaty wraz z żądaniem przedstawienia listy aktywów. Mechanizm ten funkcjonuje w ramach formalnego postępowania egzekucyjnego i może być zastosowany tylko wtedy, gdy wystąpią przesłanki określone w ustawie.
Jedną z najważniejszych sytuacji jest bezskuteczna egzekucja z ruchomości. Zgodnie z § 47(1) EO wykaz majątku powinien co do zasady zostać sporządzony, chyba że wierzyciel egzekwujący zażąda inaczej, jeżeli egzekucja z ruchomości w odpowiednim miejscu egzekucji nie przyniosła wystarczającego rezultatu.
Może to nastąpić między innymi wtedy, gdy:
- nie znaleziono majątku ruchomego podlegającego egzekucji;
- znalezione przedmioty mają oczywiście zbyt małą wartość, aby zaspokoić wierzyciela;
- wcześniejsze prawa zastawnicze lub inne prawa wierzycieli istotnie ograniczają wartość majątku dostępnego dla aktualnego wierzyciela;
- osoby trzecie zgłaszają własne prawa do ujawnionych przedmiotów.
Obowiązek ujawnienia aktywów może powstać również po bezskutecznej egzekucji z określonych wierzytelności zgodnie z § 295 EO. Dotyczy to między innymi sytuacji, w której właściwe sprawdzenie nie pozwala ustalić odpowiedniego dłużnika zajętej wierzytelności albo gdy przewidywane wpływy prawdopodobnie nie pozwolą zaspokoić egzekwowanego roszczenia i należności ubocznych w ciągu jednego roku.
Kolejność zdarzeń ma więc zasadnicze znaczenie. Najpierw musi istnieć postępowanie egzekucyjne, w którym powstały ustawowe przesłanki do ujawnienia majątku. Dopiero później znaczenie zyskuje zachowanie dłużnika — jego współpraca albo odmowa współpracy.
Dla zagranicznego wierzyciela punktem wyjścia pozostaje istnienie podstawy wykonawczej, którą można skutecznie wykorzystać w Austrii. Ogólne zasady dochodzenia należności i prowadzenia egzekucji przedstawiono w przewodniku Grandliga dotyczącym windykacji w Austrii.
Jakie informacje musi ujawnić dłużnik?
Vermögensverzeichnis nie służy wyłącznie do formalnego odnotowania oświadczenia dłużnika, że „nie ma majątku”. Jego celem jest przedstawienie organom egzekucyjnym rzeczywistego obrazu sytuacji majątkowej dłużnika.
§ 47 EO wymaga ujawnienia majątku dłużnika, a w szczególności wskazania miejsca, w którym znajdują się poszczególne składniki majątku.
Jeżeli dłużnik posiada wierzytelności wobec osób trzecich, powinien wskazać osobę zobowiązaną do zapłaty lub wydania rzeczy, a także podstawę prawną takiego roszczenia.
Jeżeli dana wierzytelność jest sporna albo prawdopodobnie nie będzie możliwa do wyegzekwowania w całości, również należy to wskazać oraz podać odpowiednie dowody.
Informacje są utrwalane przez sąd lub organ egzekucyjny przy użyciu przewidzianego formularza. Dłużnik jest pouczany o możliwych konsekwencjach karnych, a następnie potwierdza podpisem prawidłowość i kompletność przekazanych danych.
Postępowanie nie musi jednak ograniczać się do standardowego wykazu składników majątku.
Zgodnie z § 47(4) EO sąd egzekucyjny może z własnej inicjatywy lub na wniosek wierzyciela uwzględnić dodatkowe pytania, które mogą pomóc w ustaleniu majątku podlegającego wydaniu lub egzekucji.
§ 253a EO przewiduje również praktyczny instrument w ramach egzekucji z ruchomości. Wierzyciel może przekazać pytania dłużnikowi za pośrednictwem organu egzekucyjnego albo, za jego zgodą, zadać je dłużnikowi bezpośrednio.
Dla wierzyciela, który wcześniej zetknął się z dłużnikiem pozornie pozbawionym dostępnego majątku, może mieć to istotne znaczenie. Celem procedury nie jest uzyskanie kolejnego ogólnego oświadczenia o trudnej sytuacji finansowej, lecz wskazanie konkretnych rzeczy, wierzytelności lub innych praw majątkowych, z których można rzeczywiście prowadzić egzekucję.
Co się dzieje, jeśli dłużnik się nie stawia?
Brak współpracy nie oznacza automatycznego zatrzymania.
§ 48 EO rozróżnia niestawiennictwo dłużnika oraz nieuzasadnioną odmowę złożenia wykazu majątku.
Jeżeli prawidłowo wezwany dłużnik bez wystarczającego usprawiedliwienia nie stawi się przed sądem w celu sporządzenia Vermögensverzeichnis, sąd powinien zarządzić jego przymusowe doprowadzenie.
Jeżeli doprowadzenie nie jest możliwe, ponieważ dłużnika nie udało się odnaleźć, należy podjąć jeszcze dwie próby.
Podobna sekwencja działań obowiązuje, gdy wykaz majątku ma zostać sporządzony przed organem egzekucyjnym zgodnie z § 253a EO. Jeżeli dłużnika nie zastano, również podejmowane są dodatkowe próby.
Rozróżnienie to ma znaczenie praktyczne. Niestawiennictwo na wezwanie, nieobecność podczas czynności egzekucyjnych i wyraźna odmowa ujawnienia majątku nie są prawnie tym samym zachowaniem.
Kiedy sąd może zastosować zatrzymanie?
Najdalej idący środek przymusu przewidziano w § 48(2) EO.
Jeżeli dłużnik stawia się przed sądem, ale bez uzasadnionej podstawy odmawia złożenia Vermögensverzeichnis, sąd egzekucyjny powinien zastosować zatrzymanie w celu przymuszenia go do wykonania obowiązku.
Cel tego środka wyznacza jednocześnie jego granice.
Łączny okres zatrzymania nie może przekroczyć sześciu miesięcy, a środek ten powinien zostać zakończony, gdy tylko dłużnik złoży wymagany wykaz majątku.
Sześć miesięcy jest zatem maksymalnym okresem stosowania przymusu, a nie z góry ustaloną karą, którą trzeba odbyć również po spełnieniu obowiązku ujawnienia aktywów.
Obecne brzmienie § 48 EO pozwala także na zastosowanie zatrzymania w sytuacji, gdy przymusowe doprowadzenie okazało się bezskuteczne, a zatrzymanie jest konieczne, aby umożliwić doprowadzenie dłużnika przed sąd w celu ujawnienia majątku.
Jeżeli odmowa następuje przed organem egzekucyjnym, § 253a EO przewiduje możliwość przymusowego doprowadzenia, a sąd egzekucyjny może również zastosować zatrzymanie w celu wyegzekwowania tego środka.
Zatrzymanemu dłużnikowi należy, na jego żądanie, niezwłocznie umożliwić sporządzenie wykazu majątku przed właściwym organem egzekucyjnym.
Po wykonaniu obowiązku ujawnienia aktywów ustaje podstawa do dalszego stosowania tego środka przymusu.
To nie jest pozbawienie wolności za sam dług
Rozróżnienie to ma podstawowe znaczenie prawne.
Dłużnik nie może zostać zatrzymany na podstawie tych przepisów wyłącznie dlatego, że nie zapłacił faktury, nie wykonał orzeczenia sądowego albo nie dysponuje wystarczającymi środkami do spłaty zobowiązania.
Podstawa zastosowania środka wynika z innego zachowania — odmowy wykonania obowiązku ujawnienia majątku ustanowionego przez prawo egzekucyjne.
Dlatego stwierdzenie, że „w Austrii trafia się do więzienia za długi”, byłoby prawnie mylące.
Prawidłowa sekwencja wygląda inaczej:
- wierzyciel prowadzi postępowanie egzekucyjne;
- powstają ustawowe przesłanki do sporządzenia wykazu majątku;
- dłużnik ma obowiązek złożyć Vermögensverzeichnis;
- dłużnik nie współpracuje albo bez uzasadnienia odmawia wykonania tego obowiązku;
- system egzekucyjny może zastosować środki przymusu w celu uzyskania wymaganych informacji.
Dla wierzyciela nie jest to wyłącznie różnica terminologiczna. Możliwość zastosowania zatrzymania zależy od etapu postępowania oraz zachowania dłużnika, a nie od samej wysokości czy wieku zadłużenia.
Postanowienie o zatrzymaniu nie obowiązuje bezterminowo
§ 48 EO wprowadza również ograniczenie czasowe dotyczące niewykonanego postanowienia o zatrzymaniu.
Jeżeli zarządzone przez sąd zatrzymanie nie zostanie wykonane w ciągu jednego roku, postanowienie traci skuteczność. W późniejszym okresie można ponownie zobowiązać dłużnika do ujawnienia majątku, a w razie spełnienia ustawowych przesłanek ponownie zastosować zatrzymanie.
W orzeczeniu Sądu Krajowego do Spraw Cywilnych w Wiedniu (Landesgericht für Zivilrechtssachen Wien) z 17 marca 2020 r., sygn. 47 Fs 1/20h, analizowano stosowanie rocznego terminu wynikającego z § 48(4) EO.
Sąd przyjął, że okres ten rozpoczyna się w chwili zezwolenia na przymusowe doprowadzenie dłużnika.
Praktyczny wniosek dla wierzyciela jest prosty: nawet skuteczne środki egzekucyjne nie powinny pozostawać niewykonywane przez nieograniczony czas.
Fałszywy wykaz majątku rodzi odrębne ryzyko karne
Odmowa ujawnienia majątku i przekazanie nieprawdziwych informacji to dwie odrębne sytuacje prawne.
§ 292a austriackiego Kodeksu karnego (Strafgesetzbuch, StGB) osobno reguluje odpowiedzialność za złożenie fałszywego wykazu majątku.
Osoba, która w postępowaniu egzekucyjnym lub upadłościowym przed sądem albo organem egzekucyjnym składa fałszywe lub niepełne Vermögensverzeichnis i przez to naraża na niebezpieczeństwo zaspokojenie wierzyciela, może podlegać:
- karze pozbawienia wolności do sześciu miesięcy;
- albo grzywnie do 360 stawek dziennych.
Warunek zagrożenia zaspokojenia wierzyciela ma zasadnicze znaczenie.
Odpowiedzialność karna nie powstaje automatycznie tylko dlatego, że jakiś wpis okazał się formalnie niedokładny albo pewna informacja nie została ujęta w dokumencie.
Fałszywe lub niepełne dane muszą mieć prawnie istotny związek z możliwością zaspokojenia wierzyciela.
Co austriacki Sąd Najwyższy powiedział o pominiętych aktywach?
Austriacki Sąd Najwyższy (Oberster Gerichtshof, OGH) analizował cel i granice stosowania § 292a StGB.
W orzeczeniu OGH z 26 sierpnia 2020 r., 11 Os 5/20z sąd wyjaśnił, że zasadniczym celem wykazu majątku w postępowaniu egzekucyjnym lub upadłościowym jest przedstawienie wierzycielowi albo osobie chroniącej jego interesy obrazu aktywów, które mogą mieć znaczenie dla zaspokojenia jego roszczenia.
Orzeczenie pokazuje również ważne ograniczenie odpowiedzialności karnej.
Na potrzeby § 292a StGB ocena, czy pominięcie informacji stworzyło konkretne zagrożenie dla zaspokojenia wierzyciela, zależy od charakteru i statusu prawnego danego składnika majątku.
Sąd wskazał w szczególności, że takie zagrożenie co do zasady nie występuje, jeżeli pominięte mienie lub wierzytelność są prawnie wyłączone spod egzekucji.
Analizy karnej nie można więc sprowadzać do prostego pytania: „Czy czegoś nie wpisano?”
Znaczenie mają między innymi przynależność danego aktywa do dłużnika, jego status w chwili składania wykazu oraz rzeczywista możliwość wykorzystania go do zaspokojenia wierzyciela.
Dlaczego wcześniejsze przekazanie majątku również może mieć znaczenie?
Inne orzeczenie Sądu Najwyższego pokazuje, że Vermögensverzeichnis może obejmować informacje istotne również w odniesieniu do mienia, które nie znajduje się już w posiadaniu dłużnika.
W orzeczeniu OGH z 7 czerwca 2021 r., 13 Os 121/20y sąd analizował nieprawdziwe lub niepełne informacje dotyczące nieodpłatnego przekazania aktywów osobom trzecim w okresie poprzednich dwóch lat.
Sąd wyjaśnił, że informacje o takich transakcjach mogą być istotne, ponieważ pozwalają wierzycielom zidentyfikować czynności, które potencjalnie mogą zostać zakwestionowane.
Ukrycie takich transferów może więc pozbawić wierzyciela pełnego obrazu majątku lub transakcji istotnych dla dochodzenia roszczeń, mimo że dane mienie w chwili składania wykazu nie znajduje się już bezpośrednio u dłużnika.
Dla wierzyciela jest to szczególnie ważne, gdy dłużnik pozornie nieposiadający aktywów wcześniej przekazał wartościowy majątek członkom rodziny, podmiotom powiązanym albo innym osobom trzecim.
Procedura ujawnienia majątku może zatem dostarczyć informacji nie tylko o tym, co dłużnik posiada obecnie, lecz również o transakcjach wymagających odrębnej analizy prawnej.
Czy dłużnik może poprawić fałszywe informacje?
Austriackie prawo karne przewiduje szczególną regulację dotyczącą dobrowolnego sprostowania.
Zgodnie z § 292b StGB osoba nie podlega odpowiedzialności na podstawie § 292a za fałszywy wykaz majątku, jeżeli dobrowolnie poprawi nieprawdziwe informacje lub uzupełni pominięte dane, zanim właściwy organ dowie się o naruszeniu, pod warunkiem że zaspokojenie wierzyciela nie zostało już udaremnione lub ograniczone.
Przepisu tego nie należy interpretować jako zezwolenia na świadome składanie niepełnych informacji z zamiarem ich późniejszego poprawienia w razie problemów.
Ustawa określa konkretne warunki.
Sprostowanie musi być dobrowolne i dokonane we właściwym czasie, zanim nastąpi skutek polegający na udaremnieniu lub ograniczeniu możliwości zaspokojenia wierzyciela.
Czy później można zażądać nowego wykazu majątku?
Jeżeli dłużnik już złożył Vermögensverzeichnis, nie oznacza to, że każdy wierzyciel może natychmiast zażądać ponownego ujawnienia majątku.
§ 49 EO ogranicza możliwość żądania kolejnych wykazów.
Jeżeli wykaz został już złożony, uzyskanie nowego — także na wniosek innego wierzyciela — zasadniczo wymaga uprawdopodobnienia, że po poprzednim ujawnieniu dłużnik nabył nowy majątek.
Podobna zasada znajduje zastosowanie, jeżeli maksymalny sześciomiesięczny okres zatrzymania przewidziany w § 48 EO został już faktycznie wykorzystany, a później pojawia się potrzeba ponownego zastosowania zatrzymania w celu uzyskania kolejnego wykazu.
Istnieje jednak ważny wyjątek czasowy.
Jeżeli od złożenia poprzedniego wykazu majątku albo wykonania odpowiedniego zatrzymania upłynął więcej niż jeden rok, nie trzeba już wykazywać nabycia przez dłużnika nowych aktywów w celu zastosowania tej regulacji.
Ponadto, jeżeli ogólne przesłanki § 47 EO są spełnione, ale nowego wykazu nie można jeszcze zażądać z powodu ograniczeń wynikających z § 49, wierzyciel egzekwujący powinien otrzymać kopię ostatniego złożonego Vermögensverzeichnis.
Rozwiązanie to ogranicza możliwość wielokrotnego żądania od dłużnika tych samych informacji bez wystarczającej podstawy, a jednocześnie zachowuje praktyczną wartość danych już uzyskanych w postępowaniu.
Co zagraniczny wierzyciel powinien sprawdzić w praktyce?
Możliwość zastosowania zatrzymania jest najbardziej surowym elementem całego mechanizmu, jednak nie powinna być celem strategii windykacyjnej w Austrii.
Rzeczywista wartość Vermögensverzeichnis polega na informacjach, które można dzięki niemu uzyskać.
Zagraniczny wierzyciel powinien zazwyczaj ustalić:
- czy istnieje tytuł wykonawczy, który można wykorzystać w Austrii;
- jakie środki egzekucyjne zostały już podjęte;
- czy egzekucja z ruchomości była bezskuteczna lub przyniosła niewystarczające rezultaty;
- czy egzekucja z wierzytelności pozwoliła ustalić odpowiedniego dłużnika zajętej wierzytelności;
- czy dłużnik składał wcześniej wykaz majątku;
- kiedy złożono poprzedni wykaz;
- czy istnieją informacje o nabyciu nowych aktywów po wcześniejszym ujawnieniu;
- czy dodatkowe pytania mogą pomóc w ustaleniu wcześniej nieznanych składników majątku lub wierzytelności;
- czy wcześniejsze transfery majątku wymagają analizy pod kątem ich zaskarżenia;
- czy ujawnione składniki majątku mają rzeczywistą wartość ekonomiczną z punktu widzenia egzekucji.
Celem jest przekształcenie uzyskanych informacji w rzeczywiste zaspokojenie wierzyciela.
Wierzytelność przysługująca dłużnikowi wobec osoby trzeciej może stać się przedmiotem egzekucji. Ujawnione ruchomości mogą zostać zajęte. Nieruchomości lub inne zarejestrowane aktywa mogą wymagać zastosowania odrębnego trybu egzekucyjnego. Informacje o wcześniejszych rozporządzeniach majątkiem mogą prowadzić do analizy możliwości ich zakwestionowania.
Czasami wykaz może również potwierdzić, że dłużnik rzeczywiście posiada bardzo niewiele składników majątku o realnej wartości ekonomicznej.
Także taka informacja jest użyteczna, ponieważ pozwala wierzycielowi ocenić, czy ponoszenie dalszych kosztów postępowania egzekucyjnego jest gospodarczo uzasadnione.
Co austriacki mechanizm oznacza dla wierzyciela?
Austriacki mechanizm ujawnienia majątku odpowiada na typowy problem egzekucyjny: wierzyciel ma roszczenie podlegające przymusowemu wykonaniu, zwykłe środki egzekucyjne nie pozwoliły ujawnić wystarczającego majątku, a informacje o innych aktywach lub prawach pozostają przede wszystkim w posiadaniu samego dłużnika.
Vermögensverzeichnis pozwala zobowiązać dłużnika do ujawnienia takich informacji.
Jeżeli dłużnik bez uzasadnionej podstawy odmawia wykonania tego obowiązku, austriackie prawo egzekucyjne przewiduje stopniowe środki przymusu, a po spełnieniu ustawowych warunków także zatrzymanie na łączny okres do sześciu miesięcy.
Charakter prawny tego środka musi być jednak przedstawiany precyzyjnie.
Dłużnik nie jest zatrzymywany wyłącznie dlatego, że dług pozostaje niespłacony. Zatrzymanie służy przymuszeniu go do wykonania obowiązku ujawnienia majątku, który powstał w toku postępowania egzekucyjnego.
Złożenie fałszywego lub niepełnego wykazu może natomiast powodować odrębne ryzyko odpowiedzialności karnej na podstawie § 292a StGB, a orzecznictwo austriackiego Sądu Najwyższego pokazuje, że znaczenie pominiętych informacji ocenia się przez pryzmat ich rzeczywistego wpływu na możliwość zaspokojenia wierzyciela.
Dlatego priorytetem zagranicznego wierzyciela nie powinno być samo zatrzymanie dłużnika. Najważniejsze jest ustalenie właściwej podstawy egzekucji, zastosowanie mechanizmu ujawnienia majątku wtedy, gdy spełnione są jego przesłanki, przeanalizowanie uzyskanych informacji oraz szybkie skierowanie egzekucji do aktywów, wierzytelności lub transakcji, które mogą realnie zwiększyć szanse odzyskania należności.
